*Liên quan đến “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ”.
(Kamma Vipāka Dhammo).
<>“NGHIỆP” là một từ ngữ hán việt, được dịch từ chữ Pālī “KAMMA” hay Saṅskrit “KARMA”, mà “nội dung” phải xem là “vừa dễ hiểu vừa khó hiểu”. “Dễ hiểu” vì ngày nay tiếng “NGHIỆP” lưu hành khá phổ thông trong ngôn ngữ dân gian Việt nam, -xem như ai cũng “biết”. “Khó hiểu” vì NÓ chứa một “CHIẾU SÂU PHẬT HỌC” rất đặc biệt…khó ấn định trong lý lẽ lẫn thực tế.
-Xuyên qua SỰ SỐNG, người ta thấy NGHIỆP (kamma) có thể là “NHÂN” (hetu), mà cũng có thể là “QUẢ” (vipāka). Rồi “BIỂU TƯỢNG” của NGHIỆP, thì cũng “thay đổi” trong cả 2 trường hợp, là “tương xứng” và “bất tương xứng”. -Khi hiệu quả của NGHIỆP mà “tương xứng” thì người ta cho là “hợp lý”, còn ngược lại…thì gọi là “bất hợp lý”. -Tức là “Ý nghĩa” của chữ NGHIỆP trong Phật học “KHÔNG DỄ NẮM BẮT” !
-“KHÔNG DỄ NẮM BẮT” vì bốn chữ “NHÂN NÀO QUẢ NẤY”(yaṃ hetukaṃ taṃ vipākaṃ) mà dân gian quen “tin tưởng” không luôn luôn chính xác. Theo thiển kiến của chúng tôi, “nhân quả” ở đây tất nhiên là “nội dung” của “NGHIỆP” (kamma, karma), nhưng đạo Phật KHÔNG phát biểu dứt khoát là “nhân nào quả nấy” một cách cố định, như nhiều người lầm tưởng. -Mà trong nhà Phật, thì chỉ có NGHIỆP NÀO QUẢ NẤY (yaṃ kammaṃ taṃ vipākaṃ), chứ không hề có “NHÂN NÀO QUẢ NẤY” !
-Cần nhắc lại một cách KHOA HỌC rằng, nhân có thể trổ quả và cũng có thể không trổ quả, hay hạt có thể sinh trái và cũng không thể sinh trái (khi gặp điều kiện bất thuận, nghịch duyên). ĐẢO LẠI “hễ có trái (quả) thì phải có hạt (nhân)”, -như câu nói “một người có thể và cũng không thể sinh con, nhưng người ấy phải luôn luôn có cha mẹ”.
Thành ngữ nôm na “NHÂN NÀO QUẢ NẤY” chỉ đúng trong hiện tượng thực vật, hay ám chỉ giản dị rằng “động vật giống nào thì sinh ra giống nấy”. Hiện tượng nầy KHÔNG LIÊN QUAN ĐẾN tinh thần (hay khả năng của TÍNH TÌNH). Bốn chữ “NHÂN NÀO QUẢ NẤY” đang làm cho người đời, phải hoang mang khi kiểm chứng một cách duy vật hai chữ “NHÂN QUẢ” trong lãnh vực ĐẠO ĐỨC. Từ đó, người ta có thể bất tín nhiệm giá trị hay hiệu lực của sự ăn hiền ở lành, tức HẠNH KIỂM TỐT !
-Nếu lấy bốn chữ “NHÂN NÀO QUẢ NẤY” làm nền tảng để xây dựng đạo đức, rồi “nhắm mắt” tin tưởng, thì trước “thực tai sai biệt NHÂN QUẢ”, con người sẽ ngỡ ngàng và phản ứng bất mãn, khi đối diện với các hiện tượng kết quả thiện ác KHÔNG TƯƠNG XỨNG, lắm lúc nhân một đàng, quả một nẻo. Từ đó, NIỀM TIN của họ MẤT THĂNG BẰNG, chẳng còn ĐỊNH HƯỚNG…không biết sống như thế nào cho phải, để đối xử lẫn nhau ?!
*Tệ hơn nữa, là tình trạng ấy chắc chắn còn làm cho TƯ DUY XÃ HỘI trở nên KHỦNG HOẢNG, giữa một THỰC TẠI mỗi ngày một thiên về hưởng thụ VẬT CHẤT trong một nền VĂN MINH CƠ KHÍ phiêu lưu ! -Nhất là trước THỰC TẾ luân lý mỗi ngày một suy đồi, nhường chỗ cho sự “KHÔN NGOAN” của THAM VỌNG đang trở thành tinh vi…đa dạng ?!
Xin nhắc lại :
<>Đối với thảo mộc cây cối, thì “nguyên tắc” NHÂN NÀO sinh QUẢ NẤY có thể nghiệm đúng, theo hình thức chủng loại, -gieo “hạt xoài ngọt” thì về sau hái “trái xoài ngọt”, -trồng “hạt ớt cay” thì đến mùa gặt “trái ớt cay”. -Còn thú vật thì giống nào vẫn sinh ra giống nấy. Nghĩa là trên phương diện lý hóa cụ thể, và thuần túy vật chất thì NHÂN và QUẢ xoay vòng, thì thường khi tương xứng, -mặc dù ai cũng biết rằng đối với thực vật, “điều kiện thời tiết và đất đai” cũng có thể làm cho hạt (TRƯỚC) và trái(SAU) sai biệt. -Tương tự như nghệ thuật pha giống của người chăn nuôi gia súc, có thể làm cho lứa sau khác lứa trước. -Còn “TỪ TRƯỜNG” (hay tâm cơ, “linh năng”) của thú vật hoặc thực vật thì “quá yếu” (so với loài người), nên không kể vào đây.
*Nói tóm lại, sự nghiệm đúng trên phương diện TỰ NHIÊN và VÔ TÂM THỨC ấy, không liên quan gì đến vai trò của TÁNH TÌNH trong TẠO NGHIỆP như con người, nên chúng ta không thể lấy đó làm NỀN TẢNG của LUÂN LÝ hay TƯ DUY trong xã hội nhân bản.
-Trở lại phương diện TINH THẦN, hay “năng lượng tùy biến” trong “sinh vật hữu tình” (có TÂM THỨC hướng đến tình trạng tốt hơn), nhất là loài người…thì “năng lượng tốt” tương đương với “tâm thức tốt trong bản chất bẩm sinh” (ahetuka citta), khi KHÔNG gặp môi trường (=điều kiện) thích hợp, thì KHÓ có thể trổ ra “hoa trái tốt”, gọi là “QUẢ LÀNH”. -Mà ngược lại, lắm khi HOÀN CẢNH bất thiện còn “xoay chiều”, đưa đẩy NGƯỜI TẠO NGHIỆP “dẫu có chủng tử tốt” vẫn phải nhận lấy “QUẢ XẤU”, trong bối cảnh “cộng đồng”.
*Ca dao Việt nam có câu “gần mực thì đen, gần đền thì sáng” rất Phật học. -Vì nó không căn cứ trên nhân sự (thông minh hay ngu dốt), mà ám chỉ một cách rõ ràng “SỰ TÙY CẢNH” (bỡi cộng nghiệp) thiết lập kết quả. -Nghĩa là câu ấy gián tiếp nói rằng, nền “GIÁO DỤC XÃ HỘI” quyết định hành vi con gười, hay tư duy cộng đồng, -Đây là cái GIÁO PHÁP mà Đức Phật đã quan tâm hàng đầu ! Người theo “đạo giác ngộ” luôn luôn nói rằng, “Đức Phật đã HOẰNG PHÁP độ sinh, hay CẢI HÓA con người” bằng cách làm gương, tự mình thực hiện điều lành để được quả lành, -chứ Đức Phật không “truyền giáo”, trong cái nghĩa “dùng quyền lực, ảnh hưởng, hay dùng bí quyết để áp đặt tư tưởng của Ngài lên nhân sinh”.
<>Như vậy, HOÀN CẢNH XÃ HỘI (avatthā) mới chính là YẾU TỐ then chốt “chế tác” kết quả của một hành động, tương xứng hay không tương xứng với tâm bẩm sinh (ahetuka citta). Nhà Phật gọi HOÀN CẢNH (thuận lẫn nghịch) ấy, là ĐIẾU KIỆN tiên quyết (paṭicca samuppāda) hay DUYÊN (paccaya), để ấn định LUÂN LÝ (=đạo đức xã hội).
-Nếu bình tâm nghiên cứu sâu xa hơn trong kinh sách Phật-đà, chúng ta thấy có 2 danh từ là nhân duyên (hetu paccaya) và quả duyên (vipāka paccaya). -Và bỡi nhân duyên và quả duyên, mà KHÔNG CÓ “qui định cứng ngắt” là “NHÂN QUẢ TUYỆT ĐỐI” trong sinh hoạt liên quan đến tâm tánh con người. -Nói cách khác, “người XẤU nếu tỉnh ngộ PHỤC THIỆN (trong hoành cảnh giáo dục khai trí), có thể thành Phật”, và “người TỐT nếu tối tăm TÍCH ÁC (trong hoàn cảnh giáo dục ngu dân), có thể thành ma”.
*Hiện tượng có nhiều người “thường xuyên ăn ở HIỀN LÀNH (nhân tốt) mà trọn kiếp vẫn gặp lắm BẤT HẠNH” (quả xấu), và ngược lại, cũng không ít kẻ hằng ngày sống HUNG DỮ (nhân xấu) mà cuộc đời lại “MAY MẮN THÀNH CÔNG” (quả tốt)…vốn KHÔNG liên quan gì đến GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ, do đức Phật thuyết minh.
<>Nghĩa là theo Phật học, giữa NHÂN (hetu) và QUẢ (vipāka), vốn có một YẾU TỐ thứ ba rất quan trọng lẫn then chốt. YẾU TỐ thứ ba ấy có thể tạo ra sự SAI BIỆT(vividha), từ NHÂN đến QUẢ…mà chúng ta cần tìm hiểu cặn kẽ, để không vội qui nạp hiện tượng nhân quả một cách cứng ngắc, thiếu cơ sở ! -Ví như “người có hạt giống tốt (mập mạnh) mà đem gieo chỗ đất xấu, nhiều khi hạt chết. Và nếu nó mọc thì cây yếu ớt, về sau không đủ sức trỗ quả bình thường hoặc nếu sinh quả thì quả ấy sẽ xấu xí, chẳng xứng với nhân trước chút nào” là một chuyện không phải không có !
*Và mặc dù “vấn đề NHÂN QUẢ” cũng được nhiều giảng sư Phật học, dựa vào QUAN HỆ DÂY CHUYỀN, “kết nối” từ THỰC TẠI đến “nhân quá khứ”, hay “kết nối” THỰC TẠI với quả vị lai, để tạm giải quyết một cách “hợp lý” rằng, “những gì chúng ta ĐANG LÀM, sẽ cho quả tương xứng trong kiếp sau”, hay “những gì con người ĐANG NHẬN, là do chính họ đã gieo trồng từ nhiều kiếp trước”.
<>Nhưng lối giải thích nầy không thuyết phục một cách “lý hóa” cho lắm, trước một số “bằng chứng bất xứng” giữa cuộc đời. Người chấp vào “cụ thể”, thì không thể nhìn nhận cái “chân lý trừu tượng”, tuy xem ra “rất hợp lý”, gọi là “nhân quả ba đời”, nhưng nó lại “mơ hồ”. -Và dù THỜI SƯ trước mắt, có qui nạp “khá hiển nhiên” đi nữa, mà trên phương diện lý hóa BẤT liên tục, người ta cũng “không thể” tin chắc rằng “thực tại kiếp nầy (QUẢ) có thể được ấn định bỡi nghiệp kiếp trước (NHÂN)”.
-Đối với nếp sống tuân thủ vật chất, đa số người ngày nay tự nhiên phải nghĩ rằng, sau khi chết, thân thể con người sẽ mục nát, không còn dấu vết gì biến hóa CỤ THỂ cả, còn nói chi đến việc sự sống ấy đủ khả năng “tái hiện” ! -Kể cả câu chuyện hiếm có, xin tóm tắc :
“Một kẻ phản bội đã bày mưu đâm chết bạn mình, để đoạt vợ và tài sản. Xác nạn nhân được gian phu và dâm phụ cột chặt vào tảng đá lớn, rồi đem thật xa…vất xuống một hồ sâu rất rộng, hoang dã ít người lui tới. Nhà chức trách tìm mãi không ra thủ phạm… Câu chuyện tưởng như đã bị lãng quên. -Đôi ác nhân sau đó hạ sinh một con trai. Đặc biệt là thằng bé khi chào đời đã có 2 cái “bớt” màu tím trên người (1 trước bụng và 1 sau lưng, như “dấu” dao đâm vậy). Đặc biệt là từ khi chào đời, đứa bé luôn luôn khóc sợ và khó chịu, lúc được “cha” bồng…dường như nó không thích đối tượng. Nhưng “cha nó” chẳng chú ý, cho rằng đó là do tâm tánh “tự nhiên” của con…(-Kiểu nói “cha mẹ sinh con, không sinh tính”.)
-Khi thằng bé lên 13 tuổi…Một hôm sau cơn ác mộng, nó trở nên khác thường, ánh mắt lóe ra nhiều tia “oán hận” trước cả cha lẫn mẹ, nhất là đối với người cha. Từ đó, nó lạnh lùng…tìm dịp tốt…lẻn vào phòng đôi vợ chồng, lấy một số tiền, rồi kín đáo chạy ra tiệm mua một con dao bỏ túi sắc bén. Sau đó, nó bất thần đâm chết “người cha” (như trả thù vậy ?), rồi tự mình mang con dao đến đồn cảnh sát nhận tội.
-Khi được điều tra và đối diện với “mẹ ruột”, nó chỉ mặt đối tượng tố cáo tội đồng lõa sát nhân trước đó hơn 13 năm. Người đàn bà bị “lật tẩy” bất ngờ…Bà xấu hổ…phản ứng bằng cách dùng xách tay có khoen sắt, đánh thật mạnh vào mặt nó mấy cái (!). Thằng bé bị trúng chỗ nhược, liền té xuống đất ngất xỉu. Nhưng lúc tỉnh lại, nó tiếp tục tiết lộ nhều chuyện khác, chẳng hạn như nơi chốn có bộ xương người chết, bị cột vào tảng đá quăng xuống hồ, hơn 13 năm trước… -Kết cục, người mẹ đồng lõa sát nhân hết đường chối cải, trước những câu hỏi cung rất khoa học của cảnh sát tư pháp, và y thị đã nhận tội. Nhờ đó, ông tòa mới có đủ yếu tố kết án, và trừng phạt người ác một cách xứng đáng.
-Dù chúng ta luôn luôn tin tưởng vào “luật nhân quả”, nhưng với tính “tôn trọng LÝ HÓA” trong thái độ KHÁCH QUAN, chúng ta vẫn không thể chỉ căn cứ vào việc thấy bộ xương cột vào tảng đá, và một số bằng chứng khác (chẳng hạn như dây chuyền trên xương cổ nạn nhân), đi đôi với lời tố cáo của thằng bé…v…v… mà chúng ta “xác định 100%” cái “luật nhân quả”, một cách “thiếu đối chứng của nguyên cáo từ quá khứ quay về”. (-Chuyện vốn chẳng bao giờ có !) -Và vì sao chúng ta quá cẩn thận như vậy ?! -Vì vẫn còn một giả thuyết cho rằng, “thằng bé có thể bị người nào đó xúi dục”, do thù hằn cá nhân với cha nó !
*Trong đạo đức nhà Phật, một tinh thần “hiếu thiện” thường chọn giải pháp “thà nhận mình sơ xuất, để thả lầm hơn là tin lầm, kết tội lầm, và giết lầm” ! -Vì “thả lầm” còn có thể truy lùng, bắt lại kẻ ác, nhưng “giết lầm” thì không thể làm cho nạn nhân đã chết sống lại !
*Nghĩa là, hiện tượng “NHÂN QUẢ BÁO OÁN” trong câu chuyện hiếm thấy trên đây, vốn nằm trong TÍNH HỢP LÝ của những người “duy tâm”, tôn trọng đạo đức xã hội. Nhưng như thế vẫn chưa đủ để nêu QUI KẾT một cách chắc chắn, khi không có những SOI SÁNG tối đa, nhất là với TRÍ VÔ TƯ trong khoa học TÂM VẬT. -Và đây cũng chính là SỰ NAN GIẢI của VẤN ĐỀ, đối với phàm nhân (như chúng ta), vừa muốn tìm kiếm SỰ THẬT vừa phải giữ tâm vô tư, trong sáng, khoa học !
-Quay lại đạo Phật…“TIẾN TRÌNH NGHIỆP QUẢ” mà bậc Toàn Giác đã thuyết minh, KHÔNG THỂ chỉ có “hiệu ứng” đối với những ai “duy tâm” hay “tôn trọng đạo đức”! -Mà GIÁO LÝ ấy còn phải soi sáng các pháp thế gian, và NGHIỆM ĐÚNG trong mọi trường hợp, một cách khoa học ! Vì “Phật” cũng là “một nhà khoa học”, đã thanh tịnh biết rõ tất cả vận hành giữa tinh thần và vật chất. Giáo lý mà Ngài cống hiến cho nhân loại, tất nhiên vốn đến từ ánh sáng BÁT-NHÃ, nền tảng của “Bản Sắc Khoa Học trong nhà Phật”.
-Lại nữa, số người thực sự học và hành theo lời Phật dạy, có đủ tính sáng suốt, và không kết luận cẩu thả, nhờ THẤU ĐÁO “hiện tượng nghiệp quả” trên cuộc đời… xem ra quá ít, -nhất là trong nếp sống hiện tại, mỗi ngày một thiên về hưởng thụ vật chất ! -Một TÌNH TRẠNG rất thuận lợi cho tham sân si…và rất trở ngại cho “đóng góp” của đạo Phật nguyên thủy !
*Đây cũng chính là LÝ DO, thúc đẩy chúng tôi nêu ra chủ đề Bản Sắc Khoa Học trong Phật Giáo, xuyên qua một loạt bài phát biểu khiêm nhượng. Chúng tôi không ngại sẽ bị nhiều người bất đồng ý kiến, rồi “qui kết” rằng chúng tôi “nặng tính chủ quan”, hay “thích cường điệu”, cố ý quảng cáo cho “tín ngưỡng” của mình !
<>Hơn nữa, vì vấn đề “NHÂN QUẢ” theo quan niệm giản dị của thế gian, đã làm cho khá nhiều người “thất vọng” một cách vô lý, và mất định hướng đến độ có thể “hiểu lầm” Phật giáo. Do đó, nhắc lại “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ” là một điều rất cần thiết, để “minh bạch hóa giải” hay “soi sáng” vấn đề, và đồng thời cũng không đi ngược kinh điển nhà Phật.
Vậy “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ” là gì ?
<>Ngay khi vào đề, chúng tôi đã nói, “NGHIỆP” là một từ ngữ “hán việt”, được dịch từ chữ Pālī “KAMMA” hay Saṅskrit “KARMA”, mà “nội dung” vừa dễ hiểuvừa khó hiểu. -Nhóm từ “dễ hiểu và khó hiểu” ở đây, không ám chỉ một “bài toán nan giải”, mà là NÓ phản ảnh một “ngụ ý” nói lên tính dễ dãi của những người có cảm tình với đạo Phật, rằng “Miễn là nhằm mục đích hướng thiện là đủ rồi, còn kiểm chứng chi tiết cụ thể thì…tính sau”!
-Nhưng rất tiếc, xã hội ngày nay là một cộng đồng bị lôi kéo rất mạnh bỡi vật chất. Một mặt người ta tỏ ra “nặng về” sự hợp lý (?), -mặt khác, bất cứ điều gì người ta cũng đem ra kiểm chứng một cách “đòi hỏi liên hệ thực tế”! Và một giáo pháp đến từ ánh sáng GIÁC NGỘ (=bát-nhã) mà lại “không nghiệm đúng”, thì quả thật là một điều vô cùng đáng tiếc !
-Tình trạng đó thúc đẩy chúng ta phải “xét lại” cái HỌC của chính mình, để nghiên cứu sâu xa hơn, trên phương diện KHOA HỌC THÂN TÂM (khảo sát mối liên quan tinh thần và vật chất), hầu xứng đáng với cái tên “tín đồ của đạo Giác ngộ” (Sampajaññayana).
<>Theo A-Tỳ-Đạt-Ma (Abhidhamma) trong Phật giáo, thì “NGHIỆP QUẢ”, hay “NGHIỆP đưa đến QUẢ” (Kamma=>Vipāka) là một tiến trình tổng hợp của SỰ và LÝ (Attha & Dhamma), gồm 3 yếu tố “ắt có và đủ” như sau :
1/Phải có TÁC Ý (tốt hoặc xấu) ở NỘI TÂM (Cetanā=Maṇasikāra), trong khi hành động.
2Phải đang nhắm vào một ĐỐI TƯỢNG nào đó (gọi là “định cảnh”=ālambana), và
3/Phải kết thúc HÀNH ĐỘNG, tức là thực hiện xong ý định (tốt hoặc xấu) ấy (kara).
Từ ĐÓ suy ra, chúng ta có 4 “hệ luận” A-B-C-D của NGHIỆP như sau :
A-Một “hành vi NGOÀI TÁC Ý” phát ra vu vơ, thì gọi là “NGHIỆP VÔ NHÂN” (ahetuka kamma). NGHIỆP nầy không quả oan trái (đối với sinh linh khác trong kiếp sống),nhưngvẫn cóQUẢ,là làm cho quen tật lơ đảng. Một dạng vô minh rất nguy hiểm, nguồn gốc của sa đọa.
B-Một “vận hành của TÁC Ý trong tâm” (tốt hay xấu), nhưng chưa thực hiện” bằng thânhay bằng miệng, thì gọi là “Ý NGHIỆP”(maṇo kamma). Nó sẽ không trổ quả báo ứng (đối với sinh linh khác), nhưng vẫn có quả tự làm cho tâm bị tràn ngập bỡi các tư tưởng nội tại, thiện ác lẫn lộn.
C-Một “TÁC Ý theo tư tuởng (tốt hay xấu) đã quyết định” trước một đối tượng (tức là cảnh) nào đó, mà người ta thi hành xong (bằng thân hay bằng miệng), thì gọi là THÂN NGHIỆP (Kāyakamma) hay KHẨU NGHIỆP (Vacīkamma). Nó sẽ trổ quả báo ứng đối với ít hay nhiều sinh linh khác trong cuộc đời. QUẢ ấy chắc chắn sẽ đến trong kiếp nầy hay kiếp sau.
D-Một “KẾT QUẢ” (vipāka) tốt (subha=mānāpa) hay xấu (asubha=amānāpa), có oan trái (dāyādayogga) hay không oan trái (adāyādayogga), thì luôn luôn tùy theo TÁC Ý (=dự định) mạnh hay yếu(cetasika=manasikāra) khi TẠO NGHIỆP. -Có thể được trình bày như sau :
a/ Quả TỐT (subha=kusala=thiện) thì sẽ không tự yếu đi để hóa giải, nếu người TẠO NGHIỆP chưa tinh tấn tu hạnh BUÔNG XẢ (Upekkhā bhāvanā).
b/Quả XẤU (asubha=akusala=bất thiện=ác) cũng sẽ không tự yếu đi, để trở thành hóa giải, nếu người TẠO NGHIỆP không thức tỉnh và chân thành PHỤC THIỆN.
A-Tỳ-Đạt-Ma (Abhidhamma=Vi Diệu Pháp) còn nói rõ :
<>Một NGHIỆP (Kamma) nói chung được thành lập, lúc nào cũng bao gồm TÂM THỨC (citta-viññāna), và NGOẠI CẢNH (bahiddhā-rammaṇa), hay “đối tượng bên ngoài” (khung hoạt động).–Nhưng “đối tượng bên ngoài” ấy, nếu ám chỉ lần tiếp xúc thứ nhấttrong bộ máy LUÂN HỒI (Saṃāra),thì rất xa xưa…bất khả “thuyết”, vì nóthuộc về “quá khứ khởi thủy”, phàm nhân không ai nhớ nổi, -tất nhiên không được kể vào đây. Và “SAU sự tiếp xúc đầu tiên xa xưa” ấy, các “ngoại cảnh mạnh, đã được ghi lại trong tâm”, biến thành “hình ảnh nội tại”, mà Phật học gọi chung là “NỘI CẢNH”, chìm trong dòng hữu phần (maṇārammaṇa, bhavaṅga), hoặc “A-lại-da thức” (ālaya), hay “TÂM SỞ” (Cetasika), tương đương với tên khoa học là “tiềm thức” (sub-conscience) trong khoa “Phân Tâm Học” Tây phương.
-Toàn bộ “hình ảnh tích tụ từ vô thỉ quá khứ” ấy, còn có môt tên khác trong Phật giáo, là TƯỞNG UẨN (Saññakkhandha), ám chỉ một cái KHO bao trùm cả NỘI CẢNH (Ajjhattārammaṇa) lẫn NGOẠI CẢNH (bahiddhā-rammaṇa) hằng phản ảnh tương tác lẫn nhau. Có sách gọi ấy là TOÀN TÂM CẢNH (Sabbacitta ārammaṇa). -Từ đó, sư sống của con người không phải đơn giản, mà là phức hợp của NỘI CẢNH (Ajjhattārammaṇa) và NGOẠI CẢNH (bahiddhā-rammaṇa), xuyên qua “5 giác quan cụ thể” (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), và “1 giác quan trừu tượng” (ý), mà NÓ còn bao trùm tất cả trong ngoài. Nhưng để “giản dị hóa”, TOÀN TÂM CẢNH chúng ta có thể xem ẤY là “những gì” con người “thấy được” trong tinh thần, tổng kết của 6 đối tượng giác quan, làSẮC, THINH, HƯƠNG, VỊ, XÚC, PHÁP, -nói nôm na là TRẦN CẢNH (Rūpaloka) !(Lưu ý : “CÕI” (bhūmi, loka) trong Phật học không ám chỉ duy nhất cảnh tượng bên ngoài, mà bao trùm cả tất cả những gì bên trong tâm thức !).
-Ngoài “NỘI CẢNH” và “NGOẠI CẢNH” ra, Phật học còn giúp chúng ta nhận diện một “CẢNH THỨ BA” (ít ai để ý), là “NGHIỆP CẢNH” (kamma ārammaṇa). Và theo một “hợp lý cá biệt” (rất khoa học), NGHIỆP CẢNH vốn có đặc tính “biến hóa theo độ dày” của TƯỞNG UẨN (Saññakhandha), -nghĩa là “cùng một vật” mà xuyên qua “tưởng uẩn cá biệt”, 2 người có thể “nhìn thấy” với 2 TÂM TRẠNG khác nhau hoặc “giống nhau”. Và đó là “khởi điểm” của “THUẬN Ý” (ái rồi thủ) hay “NGHỊCH Ý” (hận rồi thủ), -một cặp DUYÊN CÁ BIỆT.
*Cả 2 trường hợp “chứa đựng đầy đủ” các “dấu ấn mạnh nhất” hay còn gọi là “hiệu số” của tất cả những hành vi THIỆN hay ÁC suốt một đời người. HIỆU SỐ nầy sẽ tự động hiện ra trong TÂM lúc “cận tử” (cuticitta), ngay trước “sát-na tục sinh” (paṭisandhi-khaṇa).
<>Chúng tôi “dài dòng” như thế, chỉ với mục đích “nhấn mạnh” rằng “các điều kiện để con người tạo NGHIỆP và nhận QUẢ khá phức tạp”. -Chưa kể trong TÁC Ý (cetanā) khi tạo nghiệp, còn có “áp lực” (ogha) của 3 NHÂN ÁC (tham sân si), hay của 3 NHÂN THIỆN (vô tham, vô sân, vô si). -Câu nói thuần lý thuyết, “nhân nào quả nấy” do thế gian “truyền miệng” hoàn toàn không bao gồm những dữ kiện nầy, thì làm sao NHÂN QUẢ nghiệm đúng được !?
*Nói tóm lại, những điều kiện nầy là DUYÊN HÀNH (Paccaya saṅkhārā). Nghĩa là nếu muốn cho NHÂN và QUẢ tương xứng, thì chúng phải “thông qua” DUYÊN HÀNH (hay hệ dây chuyền của hoàn cảnh). Đây chính là lý do mà trong đoạn trước, chúng tôi đã giới thiệu 2 “đặc từ” NHÂN DUYÊN và QUẢ DUYÊN. Và cũng vì cái DUYÊN ấy mà “nhân và quả tiếp tục xoay vần”, “TRƯỚC SAU hoán vị nhau”, không bao giờ chấm dứt trong “bộ máy luân hồi”.
<>Nhân tiện, “nói thêm” về 2 chữ LUÂN HỒI (Saṃsāra) một chút. LUÂN HỒI có nghĩa là “đi tới trong cái hướng sẽ quay lại khung cảnh sống, khác hay giống cũ”. Và quả đất là “HIỆN VẬT” nâng đỡ cáiKHUNG CẢNH CŨ ấy. Đó là một khối kết hợp khổng lồ, gồm chất đặc, chất lỏng, chất nóng, và chất hơi), đang “giao thoa tồn tại” bằng cách quay tròn. -Từ đó, KHÔNG GIAN và THỜI GIAN đồng thời hiện hữu và vận hành, gọi là “THƯỢNG HẠ KHÍ QUYỂN” (Loka=atmosphère) bao phủ địa cầu, với 4 mùa xoay vần Xuân Hạ Thu Đông, thích hợp cho sự xuất hiện và nẩy nở của vạn vật…
*“LUÂN HỒI” (hay quay lại hướng cũ) là một tuần hoàn tự nhiên của tất cả những gì thuộc về động, như quả đất trong THÁI DƯƠNG HỆ. Sự LUÂN HỒI không phải là một giáo thuyết do Đức Phật đặt ra, mà là một QUI LUẬT thuần túy LÝ HÓA. Từ đó, hiện tượng “sinh tử luân hồi” thuộc về mặt đất, cộng với bầu khí quyển, và không gian vô tận, là “3 cõi” mà nhà Phật gọi là DỤC GIỚI (Kāmaloka), SẮC GIỚI (Rūpaloka), và VÔ SẮC GIỚI (Arūpaloka). -“Hễ có động, có xoay vòng…thì phải có luân hồi”…Ấy là SỰ THẬT muôn đời !
*Trong DỤC GIỚI (Kāma loka), thì có LUÂN HỒI HỢP THÂN (thể xác) và LUÂN HỒI HỢP TÂM (tinh thần). Luân hồi hợp thân là sự kết cấu và tái sinh của “vật chất” (rūpa), gồm đất, nước, lửa, và khí ở dạng thô kệch (hữu hình). Còn luân hồi hợp tâm là sự kết hợp và tái suất hiện của điện tâm dựa trên đất, nước, lửa, và khí ở dạng vi tế (vô hình).
*Trong SẮC GIỚI (Rūpa loka), thì có “LUÂN HỒI LƯỢNG TỬ” và “LUÂN HỒI LƯỢNG ẢNH”. “Luân hồi lượng tử” là sự kết hợp và tái suất hiện của “siêu vật chất” (abhirūpa), gồm bạch hỏa, và thanh khí ở dạng hào quang (kết nối một vùng). Còn “luân hồi lượng ảnh” là sự kết hợp và tái suất hiện của khinh hỏa, và chân khí ở dạng triều quang (kết nối vô cùng).
*Trong VÔ SẮC GIỚI (Arūpa loka), thì có “LUÂN HỒI TỊNH QUANG” và “LUÂN HỒI TOÀN QUANG”. “Luân hồi tịnh quang” là sự kết hợp và tái suất hiện của “cực siêu quang phổ” (sabhirūpa), gồm chân hỏa, và chân khí ở dạng thanh tịnh (soi sáng khắp nơi). Còn “luân hồi toàn quang” là sự kết hợp và tái suất hiện của vô ảnh hỏa, và vô biên khí ở dạng nguyên tịnh (tương đương với “thần thông”).
<>Theo Phật học, trong mỗi chúng ta KHÔNG CÓ một linh hồn bất biến, trường cửu, , nhưng có một CÁI mà chúng ta chẳng thể dùng ngôn ngữ qui ước, đặt tên chính xác được. Chúng ta chỉ tạm gọi ẤY là “SIÊU NĂNG LƯỢNG” hay “CHÂN GIÁC” (Bud). “Siêu năng lượng” nầy biến hóa theo NGHIỆP TỐT (kusala kamma) hay NGHIỆP XẤU (akusala kamma), để “phản chiếu lên chính nó”, rồi TỰ TRỞ THÀNH “khinh thoát” (tiến hóa, thăng hoa, hạnh phúc) hay “nặng nề” (thoái hóa, sa đọa, bất hạnh).
*Từ đó, NGHIỆP DUYÊN (kamma paccaya) trổ ra QUẢ DUYÊN (vipāka paccaya) tốt (kusala) hay xấu (akusala), là một “giải trình hoán vị 2 chiều” (paramètre alternatif parallèle = thông số song song tương tác), rất khoa học, gắn liền với KHÔNG GIAN và THỜI GIAN xoay vần (movement circulaire, spiral), chứ không phải là một “giáo điều tín ngưỡng” thuộc về “phán quyết toàn năng”. KHÔNG GIAN và THỜI GIAN ở đây chính là “2 yếu tố” làm “nguồn gốc không đầu không đuôi” cho LUÂN HỒI.
*Kết quả, tên gọi của 2 THỜI “đã qua” và “chưa đến”, trong “TƯỞNG UẨN” (Sañña khandha=trí nhớ con người) đều KHÔNG THẬT, chúng luôn luôn tương đối. Thực tại trước mắt chỉ là kết quả của đã qua, và cũng là nguyên nhân của sắp đến. THỰC TẠI vốn THẬT và “đại diện” cho cả 2 bất định, nên Phật học khuyên chúng ta nên “sống trong hiện tại”, để may ra “nắm bắt” được CHÂN LÝ nơi chính mình !
Thử suy gẫm 3 dòng chữ liên quan đến thời gian sau đây :
–Hôm nay làTHỰC TẠI đang sống. Nó đến sau hôm qua, đồng thời cũng đi trước ngày mai.
–Hôm qua là THỰC TẠI của chính nó, nhưng đến sau ngày hôm kia, và đi trước hôm nay.
–Ngày mai là THỰC TẠI của chính nó, nhưng đến sau hôm nay, và phải đi trước ngày mốt.
*Cả 3 thời đều chứa THỰC TẠI (Saṭipaṭṭhāna paccuppanna), vì ở đâu cũng có 2 chữ “BÂY GIỜ” (idāni). Nói cách khác KHÔNG GIAN và THỜI GIAN chỉ là “một chuỗi” những “thực tại nối tiếp nhau” không ngừng. “Thánh nhân” hay “phàm nhân” vốn khác nhau ở chỗ ẤY, -một bên “giác ngộ sự thật, và thanh tịnh, sáng suốt, biết dừng lại để nhận thức đúng THỰC TẠI”, -còn bên kia “say mê ảo ảnh, rồi hiếu động tiếp tục đi mãi”, phiêu lưu trong RỪNG TẠO NGHIỆP, bị tràn ngập (ogha) bỡi ánh sáng và bóng tối, bỡi tốt và xấu, bỡi thăng và đọa, mất định hướng…luân hồi !
<>Thử nhắc lại câu nói thường nghe “không ai có thể kéo lùi thời gian”. Câu nầy chỉ đúng nếu nói về “nhan sắc”, nhưng NÓ không chính xác khi ám chỉ “việc gì đã làm thì không thể sửa lại được”. -Vì theo Vi Diệu Pháp trong Phật giáo, “cải thiện cái QUẢ cũng có nghĩa là cải thiện cái NHÂN”. -Mà cải thiện THỰC TẠI là cải thiện CÁI QUẢ. Từ đó, người tin Phật không bi quan cho rằng “nghiệp quá khứ không thể điều chỉnh”.
*Như trên vừa nói, “THỰC TẠI hiện hữu trong cả 3 THỜI”. “Làm thiện để tiến hóa trong thực tại chính là chỉnh lại sự lạc hậu trong quá khứ”. Một chiếc xe hơi đã được chế tạo VỤNG VỀ trước đây nhiều trăm năm, nhưng nhà sản xuất, từ đời nầy qua đời khác…không ngừng cải thiện THỰC TẠI, nên ngày nay chiếc xe TỐT HƠN trước kia rất xa. THỨC TÁNH (hay thân tâm) nếu tu hành cũng THĂNG HOA như thế !
Quay lại chữ DUYÊN (Paccaya) :
<>Theo Phật học, hiện tại là DUYÊN, quá khứ cũng là DUYÊN, tương lai vẫn là DUYÊN. Cả ba thời đều là DUYÊN, tức là trần cảnh bên ngoài (=KHÔNG GIAN), lẫn tâm cảnh bên trong (=THỜI GIAN) hằng làm thay đổi THỰC TẠI, và thiết lập “hiện hữu liên tục”, một cách tạm thời. -Nếu “duyên tốt ở thực tại” có thể “hóa giải” được cái QUẢ TRƯỚC MẮT của NGHIỆP quá khứ, thì duyên tốt (kusala paccaya) ấy cũng có thể “hóa giải” được HẬU QUẢ cộng nghiệp, SẼ ĐẾN trong tương lai.
-DUYÊN TỐT nói chunglà ĐẠO ĐỨC, hay kết tinh của chánh kiến (sammā diṭṭhi) và chánh tư duy (sammā saṅkappo). Nếu duyên tốt thường phối hợp với thiện pháp (kusala dhammā), do HIỆU LƯC của GIÁC NGỘ và GIÁO DỤC thúc đẩy, có thể làm cho thực tại thăng hoa, thì DUYÊN XẤU hay PHẢN ĐẠO ĐỨC, tức HIỆU LỰC của tà kiến và tà tư duy, chẳng những đã không bồi bổ gì cho HIỆN QUẢ, mà còn làm “thực tại” xấu đi, suy đồi và bị lạc hướng, rơi vào xung đột, đắm chìm trong u-minh, si mê và sa đọa.
*Đức Phật là một nhà giáo dục siêu việt, Ngài đã đạt đến “hạnh sống toàn xả và quân bình thanh tịnh”, trên cả 2 phương diện vật chất và tinh thần. Ngài hằng dùng TRUNG ĐẠO (Majjhimapaṭipadā) như một “khoa học thực nghiệm”, để “thăng hoa” nhân cách của chính Ngài, xuyên qua vô số kiếp, rồi sau cùng cống hiến GIẢI PHÁP đến tam giới chúng sanh, đào tạo nếp sống lành mạnh cho con người. Chúng ta có thể xem “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ” của Phật như “cẩm nang” để vững vàng sống THIỆN”.
<>Theo Phật giáo, THÂN nầy KHÔNG phải “ngẫu nhiên” mà có. Đó là “sản phẩm” của NGHIỆP LỰC (kammabāla) trong từng cá nhân. NGHIỆP LỰC ấy có “sức mạnh tổng kết” của NHÂN phối hợp với QUẢ, “thông qua” những RÀNG BUỘC từ các điều kiện sống, gọi là DUYÊN. Và sự VẬN HÀNH của “bộ ba” nhân duyên quả sẽ biểu lộ ra hiện tượng, một cách “vừa hợp lý vừa vô lý”, nên người đời không thể diễn giải bằng “qui trình lý lẽ” được, -nhất là đối với những kẻ “thuần túy duy vật”, thì càng không thể chấp nhận !
-Thử nêu rằng, “cái gì người ta thích thì người ta nắm giữ, ôm ấp” (=ưu ái), Phật học gọi là THỦ (upādāna), -hay “cái gì người ta không thích thì người ta ruồng bỏ, vất đi, quên mất” (=đố kỵ) cần gọi là BẤT THỦ (nupādāna). Nhưng “VẬN HÀNH của NGHIỆP” trong một người, thì hoàn toàn khác biệt. Nó không bị chi phối bỡi “thuận” hay “nghịch”, THƯƠNG hay GHÉT, mà tùy thuộc vào “độ dày” của “sự lập lại” (tức là UẨN=tích tụ thói quen=tập khí) do chính nó. Trước “VẬN HÀNH của NGHIỆP”, người ta không thể dựa vào qui ước thế gian để “kết luận vấn đề” nên phải gọi là “vừa hợp lý vừa bất hợp lý”.
<>Nghĩa là, “CÁI” người ta THÍCH…rồi vì ưu ái mà người ta “THỦ” đã đành, nhưng cái người ta CHẲNG THÍCH, rồi vì đố kỵ…mà người ta cũng “THỦ” luôn, thành ra không còn “lý lẽ căn bản” để làm chuẩn. -Trong đời sống, nhiều khi người ta còn THỦ (hay ghi nhớ hình dạng của đối tượng đáng ghét), nhiều hơn là THỦ (hay ôm ấp hình ảnh của đối tượng đáng yêu !) Từ đó, bộ máy LUÂN HỒI không phải do “TÂM LÝ” thuận hay nghịch “điều động”, mà là do ĐỘ TỒN KHO của NGHIỆP LỰC (kammabāla) TỐT hay XẤU quyết định !
-Riêng “nghiệp lực TỐT” (hướng thiện), còn gọi là “công phu thăng hoa” cũng do con người tích tụ, nuôi dưỡng. -Chứ không phải do một “đấng toàn năng” nào ban cho cả !
-LUÂN HỒI có nghĩa là “tái hiện” trong một một kiếp sống khác (tốt hơn hay xấu hơn) ở tương lai. Nếu “sự tái hiện” ấy do TÂM LÝ tùy thích quyết định, mà không cần đến “công phu hướng thiện” (=tu tập vượt lên chính mình), thì không ai cần đến ĐẠO ĐỨC nữa. Và mọi sinh linh sẽ chọn “nhớ nghiệp tốt, quên nghiệp xấu” để được “HIỆN THÂN hoàn hảo”. -Và như thế thì mọi hiện tượng sống sẽ luôn là thiên đường, -chứ chẳng bao giờ khổ đau ! -Ham muốn phản khoa học !
<>Hai chữ “HIỆN THÂN” trên đây ám chỉ TÁI SINH trong HỖN HỢP, gồm vật chất (=thể xác) và năng lượng (=tinh thần). Cũng xin thưa rằng, “thể xác” và “năng lượng” chỉ là 2 từ ngữ qui ước tạm dùng, để “tượng trưng” cho “2 kho tập khí”, là THÂN THỂ và TÂM THỨC. Phật học nói rõ : “Kho THÂN THỂ gồm đất, nước, lửa, và khí hay tứ đại, lập thành sắc uẩn”. Và “kho TÂM THỨC gồm thọ, tưởng, hành, và thức, lập thành bốn uẩn còn lại”. Tổng cọng 5 uẩn tạo ra con người là như thế.
*Sắc thân ví như “vật dẫn điện” và Tâm thức là “dòng điện”. VẬT DẪN ĐIỆN thì đến từ hỗn hợp tứ đại, tự nó có khối lượng cụ thể để “trình diện”, nhưng DÒNG ĐIỆN thì không có khối lượng tương tự (vốn hạn chế), không có hình thức, nên phải nhờ VẬT DẪN ĐIỆN làm điểm tựa…mới có thể “biểu lộ”.
-Trong khoa học nhân thể, “thuần túy duy vật” người ta cho rằng “thân xác là do cha mẹ sinh ra”, hoàn toàn thuộc về “sinh lý xác thịt”, xuyên qua phối hợp ngẫu nhiên của các hóa chất hữu cơ, dưới dạng “cấu kết lỏng”, trong đó “dưỡng khí” đóng vai chính. Còn TINH THẦN chỉ là tổng hợp của TRUNG KHU NÃO BỘ, vận hành với hệ thống thần kinh. (!?)
-Nhưng “hệ thống thần kinh” lại KHÔNG LUÔN LUÔN được “điều khiển” bỡi cái gọi là “TRUNG KHU NÃO BỘ” (trong xương sọ), mà NÓ còn rất thường bị “tác động” một cách “mầu nhiệm”, bỡi một TỪ TRƯỜNG HUYỀN BÍ khác, hoàn toàn VÔ HÌNH, người phàm không ai biết XUẤT XỨ. Các chuyên gia về “khoa học nhân thể”, xưa nay chỉ loay hoay “phân chia” NÃO BỘ hay khối óc, ra nhiều vùng phân biệt, để tìm hiểu những mối LIÊN LẠC MÁY MÓC điều khiển toàn thân”. Và mặc dù họ đã “xem xét vô cùng tỉ mỉ”, vẫn không khám phá ra được gì khác, ngoài những tuyến “dịch điện giải lý hóa”, tiếng Pháp gọi là “hormone”.
*Phải chăng các nhà khoa học nhân thể đã “không để ý” đến NỘI DUNG của chữ “NGHIỆP” (karma) trong Phật giáo !? -Họ tưởng lầm rằng, “nghiệp chỉ là phản ứng của hệ thống thần kinh phát ra hành động”. Đối với họ, NGHIỆP là “bản năng”, và con người “bất lực” trước “bản năng” hay NGHIỆP. Bản năng là “mệnh lệnh tuyệt đối”, con người không cưỡng được và cũng không có “trách nhiệm”!
Cụ Nguyễn Du nói :
«Đã mang lấy NGHIỆP vào thân,
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.
Thiện CĂN ở tại lòng ta,
Chữ TÂM kia mới bằng ba chữ TÀI».
<>Thiện CĂN là gì, nếu không phải là cái «TỪ TRƯỜNG HUYỀN BÍ TỐT» nói trên ?!
(-Xin lỗi, 4 chữ NGHIỆP, CĂN, TÂM và TÀI…do chúng tôi mạn phép in hoa, để gây sự chú ý, -chứ trong nguyên bản Việt ngữ truyện Kiều thì không như thế. Mong thông cảm !)
<>Quay lại Phật học, NGHIỆP không phải là “qui nạp của suy luận dân gian”. Trong TÚC SINH TRUYỆN, Bồ-tát (Bodhisattva) tiền thân Phật, đã dùng vô số kiếp sống của “chính mình”, trong vòng luân hồi mênh mông, để kinh nghiệm và biết rõ NGHIỆP (Kamma, karma).
*Cũng nhờ…“trải qua từng ấy kiếp sống, mà Ngài có thể “cô đọng được các nét chính” của những “chuyện tiền thân” (đa dạng), có ghi lại trong bộ TÚC SINH TRUYỆN (Jātaka), thuộc Tam Tạng Kinh Điển tiếng Pālī. -Chúng tôi dùng nhóm chữ “TỪNG ẤY kiếp sống”, vốn không phải dám “phỏng định” CHỪNG ĐÓ với VÔ SỐ kiếp tu hành làm “tiền thân” của Ngài, tượng trưng khoảng “547” hay “550” chuyện (theo nguồn Phật học Miến-điện). Con số “trên 447 truyện” ấy, so sánh với VÔ SỐ KIẾP tu hành của Bồ-tát, thì chẳng khác nào là một giọt nước trong biển cả ! -Nhưng đó là “thời sự tạm đủ”, để mô tả một cách bình dân cái CÔNG PHU bất khả thuyết bất khả tư nghì (Phật học gọi là “Ba-la-mật”=Pāramitā) của Bồ-tát (Bodhisattvā) giúp cho người phàm hiểu về “hạnh kiểm” (HÀNH VI THIỆN) dễ dàng. -Chúng ta có thể xem bộ TÚC SINH TRUYỆN (Jātaka), như một “cơ sở tài liệu” của GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ. Vì hầu hết những truyện trong sách, đều “đầu tiên nêu ra một thực tại”, rồi từ THỰC TẠI ấy “tiết lộ” NGUỒN GỐC xa xưa, hay nguyên nhân quá khứ.
*Chưa kể, trong tủ sách Phật học, chúng ta còn có quyển PHÁP CÚ, một “bảo thư” đi đôi với Túc Sinh Truyện. -PHÁP CÚ KINH (Dhammapada) gồm 423CHÂM NGÔN ngắn gọn, hàm súc. MỖI CHÂM NGÔN không dài quá 6 dòng, là một bài dạy, rút từ một câu chuyện của TÚC SINH TRUYỆN (Jātaka).
<>Người chưa hiểu Phật giáo, có thể nghĩ rằng, “TÚC SINH TRUYỆN là những câu chuyện đặt ra để răn đời”, mà hầu hết các tôn giáo vẫn có, nhằm “hướng dẫn tinh thần” cho tín đồ (!?). -Kiểu như ngụ ngôn của La Fontaine trong văn học Pháp. -Nhưng chúng tôi xin thưa rằng, –đạo Phật không chủ trương tạo tín đồ, bằng nghệ thuật “tu từ học” (=dùng chữ nghĩa minh triết, bóng bẩy…để hùng biện “thuyết phục”).
*Đức Phật là “một nhà giáo dục thực tiễn”, Ngài đã chân thành chia xẻ kho kinh nghiệm bản thân lẫn cộng đồng (gồm sự “tái sinh” của Bồ-tát với một số sinh linh khác, mà về sau Ngài “tái ngộ” vào kiếp chót, như các đệ tử A-nan-đa (Ananda), Xá-lợi-phất (Sāriputta), Mục-kiền-kiên (Moggallāna)…v…v…), gồm thăng đọa rút từ vô số kiếp sống quá khứ, trao tặng đến những ai hữu duyên với Ngài. Nội dung TÚC SINH TRUYỆN (Jātaka) là những kiếp sống xưa mà Ngài đã tự thân trải qua, và được làm đà để tiến hóa một cách thiết thực, chứ không phải là những điều học trong sách vở, hay “sáng tác”, rất khó kiểm chứng.
-Do đó, giáo lý Phật-đà ở đây là phải SOI SÁNG, cải hóa, làm phát sinh sự HIỂU BIẾT ĐÚNG (chánh kiến=sammādiṭṭhi), lẫn SUY NGHĨ ĐÚNG (chánh tư duy=sammā saṅkappo)…một cách KHOA HỌC (vijjāya) về NGHIỆP QUẢ (kamma vipāka) và LUÂN HỒI (saṃsāra).
*Hơn nữa, mục đích của “bài 4” nầy là để “đặc biệt trình bày” về BẢN SẮC KHOA HỌC trong ĐẠO PHẬT, liên quan đến GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ, nên những gì thuộc về Phật học phổ thông, đã được diễn giảng rộng rãi từ trước đến nay, chẳng hạn như “LỢI ÍCH” của “xuất gia”, “trì giới”, “hành thiền”, “tụng kinh”, “bố thí”, “phục vụ kẻ khác”…v…v… chúng tôi xin phép không lập lại. -Vì hầu hết quí vị đã biết qua rồi !
<>Ngoài ra, “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ” còn một “bản sắc khoa học” rất đáng quí. Đó là MẦM MÓNG của TINH THẦN TRÁCH NHIỆM. Người tin tưởng một cách trọn vẹn, và sống theo giáo lý nghiệp quả là người “vô hại” đối với xung quanh. Vì họ làm bất cứ điều gì, cũng nghĩ đến “hậu quả”, sẽ liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến TRÁCH NHIỆM của mình. Người không tin NGHIỆP QUẢ là người bất chấp thiệt hại do mình gây ra cho kẻ khác. Họ chỉ “ỷ vào” sức mạnh của đồng tiền, và sẵn sàng phục tùng quyền lực. Họ tin rằng “hối lộ có thể xóa hết những việc làm bất chánh”. -Khi mánh khóe và tiền bạc có thể “tẩy sạch” tội lỗi, thì sá gì quả báo sẽ trả trong kiếp sau một cách “mơ hồ” ! (?)
*Một xã hội mệnh danh là “có tổ chức” mà những KHỔ CẢNH (như bất công, hiếp đáp, cướp giật…) thường xảy ra, không thuộc về trách nhiệm (NGHIỆP QUẢ)của ai cả, là một xã hội hỗn loạn. “Hình thức tổ chức” chỉ là một “kỷ thuật”, để lừa bịp quần chúng.
<>Nói tóm lại, -“NGHIỆP” (kamma) theo Phật giáo, là một từ ngữ…-vừa nặng tính triết học, -vừa nặng tính thực nghiệm, -và vừa nặng tính giáo duc. -“QUẢ” (vipāka) là một danh từ ám chỉ sự kết thành của một qui trình hành động nào đó. Ý nghĩa của “QUẢ” tương đối dễ hiểu. Còn “GIÁO LÝ” là một “đặc ngữ”, nói chung thuộc về tín ngưỡng. Nhưng khi chúng ta “tập hợp” tất cả lại thành “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ”, thì NỘI DUNG là một “THUYẾT MINH” phát nguồn từ “Bản Sắc Khoa Học trong Đạo Phật”, và TRÍ BÁT-NHÃ (Prajña) là nguồn sáng.
*****
TÚC SINH TRUYỆN (I) và PHÁP CÚ KINH (II).
(Jātaka & Dhammapadasutta)
-I-
<>“TÚC SINH TRUYỆN” (Jātaka) là sách thứ 10, và “PHÁP CÚ” (Dhammapada) là sách thứ 2, trong số 15 quyển, thuộc TIỂU BỘ KINH (Khuddaka Nikāya) của TAM TẠNG PHÁP BẢO (Tipitaka Saradhamma) Phật giáo. TIỂU BỘ KINH là “tập kết” cuối cùng của “5 bộ” (hay “tập hợp”), lập thành TẠNG KINH (Sutta pitaka), gồm :
1/TRƯỜNG BỘ KINH (Dīgha Nikāya), 2/TRUNG BỘ KINH (Majjhima Nikāya), 3/TẬP BỘ KINH (Saṃyutta Nikāya), 4/CHI PHÁP BỘ KINH (Aṅguttara Nikāya), và 5/TIỂU BỘ KINH (Khuddaka Nikāya), đã được Ban tu thư Viện Đại Học Vạn Hạnh PG (Sàigòn), và nhiều học giả khác dịch ra tiếng Việt, trước năm 1975. -Quí vị có thể tìm đọc trên internet, kể cả các bản Anh ngữ hay Pháp ngữ !
*Nói chung, TRÚC SINH TRUYỆN thuật lại khoảng trên 447 chuyện “Tiền thân Phật” (Jātaka), với những “bố cục” gần giống nhau. -Nghĩa là…trong thuở xa xưa ấy, Bồ-tát tiền thân Phật đã sinh ra ở đâu, thân phận như thế nào, nam hay nữ, sang hay hèn, mạnh hay yếu, đẹp hay xấu, sướng hay khổ…v…v….Tiếp theo, truyện “tiết lộ”, thực tại ấy là quả báo của NGHIỆP gì trong quá khứ. -Ngoài ra, cũng có một số kiếp (rất hiếm), Bồ-tát (Bodhisattva) còn tái sinh làm “thú vật” trong vai trò “đầu đàn”, có đặc tính thông minh, biết cứu nguy, và giúp đỡ đồng loại.
*Đọc TÚC SINH TRUYỆN, một người sẽ khó cảm thấy “hứng thú” và cho là “hoang đường”, nếu họ không có quan niệm rằng, “cuộc đời là một sân khấu”. Vì sao ? -Vì TÚC SINH TRUYỆN luôn luôn nhắc đến kiếp trước, là nguồn gốc hay “nguyên nhân” của “hiện quả” (thực tại). -Mà “kiếp trước” thì chẳng bao giờ “kiểm tra” được.
-Nhưng nếu cá nhân nào tỉnh ngộ, biết xem “cuộc đời là một sân khấu”, thì thay vì là độc giả họ sẽ tự nhiên biến thành “khán giả”, trước những “tích truyện đậm nét nhân quả” trong sách. Khi một truyện chấm dứt, cũng là “một vở kịch kết thúc”. Sân khấu được “hạ màn”, và diễn viên cuối cùng phải tự mình “xóa sổ” vai trò, để lui vào hậu trường, giống như các đồng nghiệp khác, đã làm trước đó…. Tiếp theo cả bọn phải thay đổi y phục, cải trang mặt mũi, theo vở tuồng kế tiếp, rồi thứ tự trở ra sân khấu…đóng vai trò mới, đúng với khả năng diễn xuất.
-“KHẢ NĂNG” ấy ví như “hiệu lực” của “NGHIỆP”, hay “tập khí” đã thuần thục nghề đóng kịch. Nghĩa là bắt chước cung cách kẻ khác, nhưng “đóng nhuần nhuyễn như thiệt”. Qui nạp các “vai trò khác nhau” trong một đời đóng kịch, xem ra chẳng khác những kiếp luân hồi !
*Ngoài ra, biết đâu khán giả cũng gặp một số “cá nhân đặc biệt” là những nghệ sĩ nổi tiếng đã “bỏ nghề đóng kịch”. Họ dứt khoát rời bỏ SÂN KHẤU và ung dung ở đó, chứ không phải “biến mất”. Hiện tại họ KHÔNG tiếp tục NGHIỆP đóng kịch nữa, vì muốn được thảnh thơi, đứng ngoài vòng quay cuồng, của những vai trò khác nhau. Việc lập lại cung cách, và thay hành đổi dạng không còn trong đời sống họ nữa.
*Tất nhiên, ở đây chỉ chúng ta chỉ mượn “SÂN KHẤU” như cái SỰ (có hình thức=VỌNG ĐỘNG), để “phản ảnh” “TÍNH THẢNH THƠI” như cái LÝ (với nội dung BÌNH AN) mà thôi.
Nhưng Bậc Giác Ngộ nhìn toàn cảnh, thì thấy 2 phương diện LÝ và SỰ, đều “cụ thể”, dưới dạng 2 hạng phàm phu : –Hạng thứ nhất gồm QUẦN CHÚNG thích xem kịch (chen lấn nhau để giành chỗ tốt trong “vở kịch đời”). Và hạng thứ nhất là các DIỄN VIÊN say mê đóng kịch (xoay vòng tạo nghiệp) trên sân khấu thu hẹp. -Còn người giác ngộ sống thảnh thơi, “dứt đóng kịch” (=ngừng tạo nghiệp), không lên không xuống sân khấu (luân hồi) nữa.
*Từ phản ảnh của “GIÁO LÝ NGHIỆP QUẢ” và “TÚC SINH TRUYỆN” ấy, chúng ta có thể suy gẫm để ý thức được “KHẢ NĂNG hoàn toàn giải thoát, bình đẳng KHỔ lẫn VUI của Phật, siêu việt như thế nào”.
Nghĩa là Ngài vẫn Ở ĐÓ (không cần xác định “ngoài tam giới”, hay “trong tam giới”. Nhưng điều chắc chắn là “năng lượng tinh khiết của Phật”, KHÔNG bị thu hút, KHÔNG bị đồng hóa, và KHÔNG bị xoay vần trong hiện tượng sinh tử. “NĂNG LƯỢNG” ấy chính là THANH TỊNH BÁT-NHÃ (Pañña Pārisuddhi) ! Như thế, ngoài “Bản sắc Khoa Học trong Phật giáo” ra, dù tri thức phàm phu trong văn minh vật chất có “cao xa” đến đâu, vẫn không thể nắm bắt được tiềm lực của NGHIỆP QUẢ ! -Vì sao ?! -Vì ở phàm nhân thiếu hẳn phẩm cách TOÀN XẢ của TRÍ BÁT NHÃ (Prajña), thì làm sao nhận ra NIẾT-BÀN, chân pháp triệt tiêu NGHIỆP ?!
-II-
<>PHÁP CÚ KINH (Dhammapadasutta) được xem là quyển sách Phật học phổ thông nhất, trong các giới trí thức Đông cũng như Tây, xưa cũng như nay. Tuy sách mang tên PHÁP CÚ, nhưng nó chính là “yếu văn” của TÚC SINH TRUYỆN. Đọc PHÁP CÚ KINH chúng ta không thể nào không đọc TÚC SINH TRUYỆN (Jātaka). Vì mỗi «luận đề» trong PHÁP CÚ, là một «định hướng đạo đức» cho con người, qui nạp từ một câu chuyện tỉm thấy trong TÚC SINH TRUYỆN. -Để không “xa đề chính” và quân bình bài viết, chúng tôi xin phép chỉ nêu ra một cách giản lược…Pháp cú thứ nhất, và Pháp cú cuối cùng, tượng trưng mà thôi.
-Quí độc giả có thể tìm đọc đầy đủ KINH PHÁP CÚ, bằng cách mượn sách trong các chùa có thư viện, hay trên internet, hoặc thậm chí có thể mua từ một số tiệm sách .
Pháp cú đầu tiên ấy là một cặp song đối, gồm 2 đoạn Pāli văn, như sau :
a/ “Maṇo pubbaṃ gamā dhamma
Maṇoseṭṭhā maṇo mayā
Maṇasā ce paduṭṭhena
Bhāsati vā karotivā
Tato naṃ dukkhamanveti
Cakkaṃ vā vahato padan’ti”
Thoát dịch Việt :
“Mọi pháp hành do tâm dẫn đầu,
Tâm là “chủ”, tâm điều động tất cả,
Người hành động bằng ác tâm,
Thì quả khổ sẽ đi theo,
Như bánh xe lăn sau chân con bò”.
————–
b/ “Maṇo pubbaṃ gamā dhamma
Maṇoseṭṭhā maṇo mayā
Maṇasā ce pasannena
Bhāsati vā karoti vā
Tato naṃ sukkhamanveti
Chāyā’va anapāyinī”.
Thoát dịch Việt :
“Mọi pháp hành do tâm dẫn đầu,
Tâm là “chủ”, tâm điều động tất cả,
Người hành động bằng thiện tâm,
Thì quả lành sẽ đi theo,
Như bóng đen phía sau người”.
<>Hình ảnh QUẢ XẤU sẽ theo người tạo NGHIỆP ÁC (như bánh xe lăn theo chân con bò), hay QUẢ TỐT theo sát người tạo NGHIỆP LÀNH (như cái bóng đen bám sát nhân vật di động), là 2 khuyến cáo về hạnh kiểm, mô tả 2 phẩm cách trái nghịch (thiện><bất thiện), nên Phật học xếp đôi Pháp cú ấy trong “Phẩm Song đối” (Yamaka vagga).
<>Nhìn qua TÚC SINH TRUYỆN, chúng ta thấy cũng 2 Pháp cú (đầu tiên) ấy, nhưng ở đây được “quy nguyên”, nối với “nguồn gốc” bằng 2 câu chuyện “nghiệp nào quả nấy”, -một thuộc về kiếp nầy và…-một thuộc về kiếp trước, kể lại xuyên qua cái KHẢ NĂNG BÁT-NHÃ, hay “khoa học tâm linh” của đạo Phật, gọi là TÚC MẠNG THÔNG (Pubbe nivāsaññāna).
Trong TÚC SINH TRUYỆN, dù Bồ-tát đóng vai chính, vai phụ hay là chứng nhân, thì cả 3 trường hợp, Ngài đều đã “trực tiếp trải qua” “thời sự” ấy, nên đó là “kinh nghiệm thực tiễn”, ghi lại một cách “khuyến thiện” cho đời sau, chứ không phải là một “lý thuyết đạo đức”, sáng tác nhờ đọc nhiều sách vở (gián tiếp).
***
<>Và PHÁP CÚ KINH sau cùng là câu số 423, -theo văn bản Phật ngữ Pālī thì như sau :
“Pubbe nivāsaṃ yo vedi
Saggāpāyañca passati
Atho jatikkhayaṃ patto
Abhiññā vosito muṇi
Sabbavosita vosānaṃ
Taṃ ahaṃ brūmi brahmanaṃ”.
Thoát dịch Việt :
“Người tịnh trí biết rõ…
Thân hiện tại khổ vui
Do tiền nghiệp mà có
Và sống thiện không lùi
Phạm hạnh tự sáng tỏ”.
<>Xin nhắc rằng, PHÁP CÚ KINH gồm nhiều phẩm (vagga), trong đó thì mở đầu bằng “phẩm song đối” (yamaka vagga) là có Phật ngôn được trình bày “từng cặp” (đối chiếu thiện ác), như 2 câu đầu tiên trên đây. Nhưng toàn bộ những câu tiếp theo, thì Phật ngôn “đơn” hay “kép” tùy “đề mục”, không nhất thiết như trước. Do đó, chúng ta tuy có 423 PHÁP CÚ, mà lại “tương quan” với khoảng từ 447 đến 550 TÚC SINH TRUYỆN thôi.
(-Các con số chúng tôi trình bày ở đây là dựa trên tài liệu Phật giáo Miến-điện).
Bài 4 đến đây tạm đủ. -Nếu có gi sơ sót, mong quí vị rộng lượng. Hẹn gặp lại trong bài 5.
———————
Phụ Lục :
“CHUYỂN ĐỘNG VẬT LÝ THEO ĐƯỜNG CONG”
hằng chứng minh “Luật Nghiệp Quả” (Luân hồi)
<>Chúng ta đang sống trong một thực tại “VŨ TRỤ TƯƠNG TÁC ĐỘNG” có thể thu hẹp và gọi là VẬN HÀNH THÁI DƯƠNG HỆ, trong đó mặt trời là “cơ lực chính”. Và vì mặt trời nằm ở “vị rí trung ương”, nên NÓ được xem là “định tinh” so với các “hành tinh” nhỏ hơn (trong đó có trái đất) lăn tròn trên quỉ đạo xung quanh NÓ. Nhưng đối với các “hệ tinh tú khác”, thì mặt trời cũng KHÔNG “đứng yên”.
*Khi quan sát những ngôi sao, xa hay gần…từ quả đất thuộc THÁI DƯƠNG HỆ, các nhà khoa học không gian tiết lộ rằng, “tinh tú vô số cũng không cố định”. Chúng luôn luôn thay đổi vị trí. Và nếu tinh tú di chuyển thì chúng phải “di chuyển” theo đường cong. Vì…nếu chúng “di chuyển” trên “đường thẳng” thì chắc chắc chúng sẽ va chạm vào nhau cực mạnh, và sự chấn động sẽ phá hủy vũ trụ kinh khủng. -Nếu như vậy thì…tổng số những tinh tú (ngôi sao) sẽ phải mỗi ngày một ít đi trên “bầu trời”…do bị «phá hủy».
<>Chúng tôi nêu ra những “tiền đề” trên, để qui nạp 2 sự thật, liên quan đến những gì «quá nhỏ» như chúng ta, nằm trong THÁI DƯƠNG HỆ :
*Thứ nhất, toàn thể động vật nói chung, và con người nói riêng, dù chỉ là những phần tử cực vi, so với “thái dương” và so với “tinh tú”. Nhưng con người lại có một điểm chung với 2 “CỰC ĐẠI” đó, là bên trong con người cũng “cháy ngầm” như “thái dương» và “tinh tú”. Sự «CHÁY NGẦM» ấy do «cấu kết» của 4 THỨ, gọitheo qui ước là chất đặc, chất lỏng, chất nóng, và chất khí (=thủy thổ hỏa phong), dưới dạng “thân thể hữu cơ biến hóa”.
*Thứ hai, tất cả vạn vật nói chung, và động vật nói riêng (tiêu biểu là con người) đều SỐNG với “mạch tuần hoàn”, tức là “vận động xoay vòng”, do hấp thụ “dưỡng chất” khi còn điều kiện để «HIỆN HỮU» (=sống), và do luân tryền “năng lượng” khi hết điều kiện tồn tại để «BIẾN MẤT» (hay chết, tan rã). Quỷ đạo sinh hoạt của THỂ XÁC lúc sống, cũng như chiều hướng di tồn của TINH THẦN lúc chết, luôn luôn là hình CONG hay XOẮN (Cỉrculaire ou Spiral). -«Quỷ đạo» của BIẾN rồi HIỆN.
<>Kết quả, con người làm bất cứ việc gì, thì tinh thần (điện tâm) cũng không tách rời việc ấy”, nên NĂNG LƯỢNG “xoay vần tạo ra trí nhớ” phải «đi vòng» và «xoắn lại» (xoay vần), chồng chất lên nhau (TẬP KHÍ=UẨN). Phật học gọi “làm bất cứ việc gì” ấylà NGHIỆP” (karma), và NĂNG LƯỢNG “di tồn tạo ra trí nhớ” kia làQUẢ” (Vipāka). Cả «2 hiện tượng» NGHIỆP và QUẢ đều đến từ “năng lượng xoay vòng”, nên chúng «cô đọng» thành 2 DẠNG…là “khối điện tử” và “sóng lượng tử”…tức là VẬT CHẤT và TINH THẦN, luôn luôn «vận hành» trong CHIỀU CONG, tạo ra CHU KỲ bao gồm SỐNG và CHẾT, luân hồi !
*Thử khảo sát HÀNH ĐỘNG sau đây, để chứng minh CHIỀU CONG (circulaire, spiral) trên phương diện vật lý (=thân thể) lẫn tâm lý (=thức tánh), để chứng minh “nguồn gốc” của «LUẬT NGHIỆP QUẢ» (Kamma Vipāka Niyama) :
<>Một người đi vòng ngôi nhà, xung quanh sạch sẽ…. Vì thiếu giáo dục (vô đạo đức), người ấy không biết tự trọng, ích kỷ…vất khá nhiều ĐỒ DƠ xuống đường, rồi dẫm lên ngang nhiên đi tới. Y bỏ mặc các VẬT XẤU sau lưng, xem là chuyện đã qua (=quá khứ bất cần), chẳng liên quan gì đến mình. Nhưng tiến bước trên lộ trình cong một thời gian, người ấy SẼ thấy VẬT XẤU kia nằm ngay trước mặt, như chờ đợi mình. Và y KHÔNG thể nghĩ rằng “vật xấu ấy là do kẻ khác bỏ xuống đất, chứ không phải mình” (!) , -và trong THỰC TẠI chính mình phải đi trên con đường có rác DƠ đó.
*Vất đồ dơ ở đây ám chỉ NGHIỆP ÁC. Con đường nhiều rác tượng trưng cho sự sống thực tại. Việc thấy lại đồ dơ đang chờ trước mắt và phải đi trên con đường không sạch là QUẢ ÁC của người đã tạo NGHIỆP XẤU ! Rồi sau đó, nếu người ấy phục thiện, dọn dẹp con đường sạch sẽ thì TIẾN HÓA, ngược lại là THOÁI HÓA, và không ngừng tự làm sa đọa.
*Giả sử có một người khác, cũng đi vòng quanh ngôi nhà ấy. Người ấy dù bước cạnh ĐỒ DƠ, nhưng họ biết chắc rằng mình KHÔNG phải là kẻ đã vất nó, nên không tự trách. Người ấy sẽ có 2 thái độ. -Một là nhanh chóng rời khỏi nơi nầy, và quyết định không quay lại. -Hai là phát thiện tâm dọn dẹp, rồi khi nhìn thấy sự sạch sẽ cảm giác tự hào, tâm cơ sinh niềm vui !
*Ví dụ vừa cụ thể vừa đơn giản nêu trên, chứng minh rằng «di chuyển trên CHIỀU CONG», một “động tử” sẽ đối diện với toàn thể kết quả của những gì mình đã làm qua. Tất cả “di sản” của mình sẽ luôn luôn Ở ĐÓ để chờ mình, chứ không chờ ai khác”. -Và nếu trên mặt vật chất có sự vận hành như thế, thì trên mặt tâm linh cũng chẳng khác !
-Tất nhiên, chưa thành Phật thì KHÔNG THỂ RA NGOÀI CHIỀU CONG bắt buộc ấy được !
<>Khi THỜI GIAN và KHÔNG GIAN chính là “nguồn gốc” của VẬN HÀNH CONG (Saṃsāra), thì CHU TRÌNH NGHIỆP QUẢ phải nằm trong QUI LUẬT «vay trả» !
*Nói cách khác, LUÂN HỒI là “qui luật nhất định”. Nó hằng NGHIỆM ĐÚNG cho mọi “vận hành sống”, duyên theo KHÔNG GIAN (vật chất), và THỜI GIAN (tinh thần), biến đổi xoay vần qua 4 dạng THÀNH, TRỤ, HOẠI, KHÔNG.
<>Theo Phật học, “SINH TỬ LUÂN HỒI” không phải là 1 “GIẢ THUYẾT”, để người ta TIN hay KHÔNG TIN, -mà ĐÓ là SỰ THẬT, một qui luật tự nhiên khi THÂN và TÂM con người còn tràn ngập bỡi THAM SÂN SI, hay VƯỚNG MẮC trong vận hành của KHÔNG GIAN phối hợp với THỜI GIAN ! -Nghĩa là người làm ác, dù không tin QUẢ BÁO của NGHIỆP, vẫn phải trả đủ, không ai có thể tránh khỏi nó ! -Ví như “một nắm tay đánh mạnh vào tường thì sức dội tương xứng, chỉ chấn động ở nắm tay ấy thôi, chứ không phải chỗ khác” ! Tin hay không tin chẳng thay đổi sự THẬT !
Cs.Tuệ Lạc
(Người viết ghi lại tri kiến, phát sinh nhờ “CHỈ QUÁN” trong mùa “tịnh thất” 2021 tại Pháp).
Tuệ Lạc - Paññanando 