Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammā-Sambuddhassa.

(-Thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn.

Ngài là Bậc thân-khẩu-ý trọn lành, đã siêu xuất tam giới !)

——————————————-

<>Theo Phật học, «Bát-Nhã» (Paññā=Prajña» trong Tâm mỗi Thánh Nhân (Ariya puggalassa citta) và «Trí Tuệ» (Ñānasatti) nơi kiến thức «uyên bác» của đa số phàm phu (puthijjana-manussa), là «2 PHẠM TRÙ» tuy «có liên quan», nhưng «hoàn toàn khác nhau».

*Do đó, những gì gọi là «hiệu lực» của «Bát-nhã nhà Phật» (=>hướng đến siêu xuất, toàn xả, thoát ly), -và những gì gọi là «hoa trái» của «Trí tuệ nhân gian» (=>đeo đuổi, khám phá, tiện nghi vì lợi nhuận), dù cao thâm đến đâu(=>một khi vẫn còn tính tình ích kỷ, hưởng thụ, vướng mắc bản ngã)…thì tuyệt đối «Kẻ vô tư học Phật» không nên lẫn lộn, hay xem là «đồng phẩm cách» !

-Và sự ra đời của soạn phẩm khiêm nhượng, mệnh danh là «Minh Triết trong Đạo Phật» nầy (Ayaṃ Bodhivijjā Ñāyasattha pakaraṇa), sẽ giúp mọi người cố gắng làm nổi bật «khía cạnh khách quan», xác nhận «sự phân biệt» đầy soi sáng ấy !

<>Từ đó suy ra, rằng «KHÁI NIỆM về «Minh Triết trong nhà Phật», và «KHÁI NIỆM về Triết học trên thế gian», bao gồm «của các tôn giáo khác», ngày nay cần phải được qui định, một cách dứt khoát, để có thể diễn tả thật rõ ràng về «2 phạm trù» (Triết Học <=> Minh Triết) nêu trên, nhằm tránh cho nhân loại sự «hoang mang lẫn mâu thuẫn», khi ngôn ngữ càng lúc càng trở thành «tế nhị», «thâm sâu»…đưa đến «phiêu lưu hàn lâm», phức tạp, khó giúp cho con người chân thật, tìm ra mục đích thực tiễn của thanh tịnh tiến hóa !

<>Vì vậy, những khái niệm gọi là «duy lý» (=triết học) nơi tư tưởng của một kẻ «nhiều kiến thức» (tương đối !), -vẫn đương nhiên xem là «cao siêu, ngoài khả năng bình thường» đối với tâm thức của một người bình dân (ít có dịp đọc sách). -Và đó chỉ là một «qui nạp ngôn thuyết», chứ không được chứng minh hiệu lực bằng hành động. -Vì khi chưa kinh qua kết quả của áp dụng…thì tất cả vốn là «tư tưởng suông», sai biệt hẳn trước thực tế, -kể chi đến chuyện lắm khi còn nghịch chiều với vận hành nghiệm chứng là đàng khác !

-Và trong mọi trường hợp khi trải qua hành động, sự cảm giác trong thân tâm mỗi người, vẫn luôn luôn là «thước tấc đo lường» cho phẩm cách một «sinh hoạt», gọi là “TỐT” (thiện) hay “XẤU” (ác), thuộc “phản ảnh bình thường” của hệ thống thần kinh.

-Theo Minh Triết thì CẢM GIÁC hằng biểu “sự thật” của giây phút ấy ! -NÓ “đại diện” cho “thực tại” chính xác nhất ! -Và chỉ có Thiền pháp “TỨ NIỆM XỨ” hay “tỉnh thức trong THÂN-THỌ-TÂM-PHÁP” (Catu saṭipatthāna bhāvanā) mới nói ra điều ấy. Còn người phàm thì cho rằng “hiện tại” là “ngày hôm nay” !

-Vậy «CẢM GIÁC (vedanaṃ jānāti) là gì ?».

<>Theo Vi Diệu Pháp nhà Phật, «cảm giác» là «giòng điện biểu lộ mạch sống», hay “năng lượng vận hành để duy trì sự hiện hữu” trong mỗi “sinh thái”, kể cả thực vật. -Như đóa hoa Hướng Dương luôn luôn hướng về phía nào có nhiều ánh sáng, nếu không do “cảm giác” thì do cái gì ?! -Và «cảm giác» dễ được nắm bắt nhất là nơi mỗi con người.

-“Hiện tượng” (cảm giác) nầy thì ai cũng từng trải qua, chỉ khác ở chỗ cường độ và hoàn cảnh (thuận hay nghịch). «NÓ» cũng có thể mạnh hay yếu, (dài hay ngắn, rõ hay mờ) tùy trường hợp, -nhưng bất kể «động tử» thuộc «giai cấp xã hội» nào cũng như thế (tathāgata) !

<>Soạn giả mạo muội nhấn mạnh «cảm giác ở đây» (như giòng điện), để «xác nhận» một cách khoa học rằng, «vận hành thân thể»hay vật chất (kāya) đóng vai trò rất quan trọng nơi CÁI BIẾT (jana)…-phẩm cách của nó gọi là «khó chịu» (amānāpa) hay «dễ chịu» (mānāpa) trong sự sống. -Nghĩa là «cái biết» (dựa trên cảm giác) không hoàn toàn do TINH THẦN (maṇo), ly khai hẳn thể xác đang hoạt động, như một số người lầm tưởng !

-«CẢM GIÁC» hay “phản ứng lý hóa” là «điểm chung» của tất cả sinh vật, nhất là động vật…mà «Minh Triết trong Đạo Phật» luôn luôn xem như là «chân lý» (sự thật) được dùng như «pháp hành căn bản», để giải khổ khi áp dụng TRUNG ĐẠO (majhima magga) !

<>Và đặc biệt đối với «Phật Giáo Nguyên Chất», thì quan niệm ĐÚNG về đời sống, hay CẢM GIÁC là «tìm ra manh mối » để «GIẢI KHỔ». -Đó là «nền tảng» của «niềm tin» vào «luật nhân quả» (hetu-vipāka niyama saddhā) trong sinh hoạt thân tâm của động vật.

*Nhưng trong tinh thần Việt-Nam thì niềm tin ấy lại «đa dạng», do bị ảnh hưởng bởi nhiều nền văn minh Đông Tây, lắm khi «nghịch chiều nhau», xuyên qua cả 2 tình trạng trừu tượng và cụ thể. –Rồi chính sự đa dạng ấy (khi cố chấp) lại làm phát sinh tính phiến diện…như trong «triết lý tư duy» của con người phàm phu học thức !

<>Và từ đó, sự đánh giá «PHÁP THOÁT KHỔ» (dukkha pamokkha dhammā), thường có khuynh hướng xảy ra nghịch chiều với «khoa học lý hóa»nói chung, và «khoa học tâm linh» nói riêng, do trải nghiệm sự đồng bộ, trong hỗn hợp cả thân lẫn tâm, không ngừng biến hóa một cách mâu thuẫn. Từ đó, người ta thường «coi thường» CÔNG PHU CẢI THIỆN, vốn rất cần để DUY TRÌ cả 2 kết quả, cụ thể và trừu tượng, nhằm hóa giải dòng tư tưởng phàm phu, vừa nghịch vừa thuận…với «thời gian xoay vòng» !

-Đây là 2 phẩm cách đặc biệt của BÁT-NHÃ (Paññā). -Chúng chỉ “lộ ra” khi tâm thức một sinh linh đạt được “Cực Đỉnh Tinh Khiết” (=TUYỆT TỊNH), “Thoát Ngã”. -Nói cách khác, “Tánh Phật chính là Bát-Nhã, và Bát-Nhã cũng là Tánh Phật”. -Hay “Phật Quang đồng hóa với Ánh Sáng Siêu Thoát”, “năng lượng” của vô tham, vô sân, và vô si…vô lậu tạo ra !

<>Khi “Phật-Quang chiếu vào một công phu hướng thiện (Ba-la-mật), thì TAM GIỚI không còn hạn chế nữa. Thánh nhân ung dung bước ra mà không bị một cản trở nào cả ! -Ấy là phẩm cách của TOÀN XẢ !

-Và «2 phạm trù» Minh triết» và Triết Học, sẽ “tự lộ” 2 nét phân biệt, một bên là vướng mắc, một bên là “thoát ly”, để tránh sự ngu si, muôn đời làm cho loài người nhầm lẫn. -Và đồng thời kích thích pháp sáng tạo hướng thượng, -một yếu tố tối quan trọng, trong hoàn cảnh đạo đức suy đồi bởi tư tưởng vô thần» -hiện tại cũng như tương lai ! -Nhất là gạt bỏ ÁC TẬT lấy học thuyết hay lý luận làm mạch sống văn minh tiến hóa !

<>Thật ra, Giáo Lý của Đức Thích-ca Mâu-ni (Ariya Sakya Muni) hay «Đạo Phật Nguyên Chất» không bao giờ có thể «sản xuất» các «luận sư», giỏi «triết thuyết» lẫn «hùng biện cao kỳ»…như tình trạng «Phật giáo Đại thừa» do đế quốc Tàu dựng lên, rồi đánh bóng, ca tụng…xưa cũng như nay. -Trái lại, GIÁO LÝ (sāsana) ấy chỉ «thanh tịnh đào tạo» những «Hành giả» (Ariya yogī), tức những Phạm Hạnh Chân Thật (Bhūta Brahma-cariyo), luôn luôn dùng «thân giáo» để vừa TIẾN HÓA vừa LÀM GƯƠNG hướng dẫn nhân quần, cải thiện cuộc sống, đang bị tràn ngập bởi tam độc, sa đọa !

*Nói tóm lại, “Minh Triết Trong Đạo Phật” (Bodhivijjā Ñāyasattha)  chính là cái “bản đồ khoa học” của HÀNH ĐỘNG THIỆN, mà Đức Thích-ca Mâu-ni đã dùng “ngòi bút bát-nhã” vẽ ra để từ lưu tặng toàn thể chúng sanh nói chung, nhân loại nói riêng !

-Lời lẽ của soạn giả tuy vụng về, nhưng Tâm Ý rất  chân thành, mong chư THIỆN HỮU bốn phương rộng dung, nếu có điều chi sơ sót !

TL (2026)

———-