Tái sinh qua biệt nghiệp (cá nhân) và cộng nghiệp (xã hội)
Theo nhà hiền triết Hobbes ((1586-1678), thì con người xuất sắc, khôn ngoan, «có khiếu chỉ huy» ngày xưa (tức thời chậm tiến, phong kiến) chỉ sống với mục đích duy nhất là bắt kẻ khác phải phục tùng, để thõa mãn quyền lực của mình, và «hòa bình xã hội chỉ có thể có, khi nào mọi kẻ khác phải cam phận bị tướt bỏ tất cả quyền lợi chính đáng của họ, để phục vụ và dâng trọn quyền hành cho hạng khôn ngoan».
Rồi ông kết luận “Mỗi con người, nếu «khôn ngoan» sẽ là một con sói dữ đối với đồng loại”.
Nhưng theo đạo Phật, đây là điển hình của nguyên nhân vừa đưa đến biệt nghiệp, vừa đưa đến cộng nghiệp. Khi một phần tử «khôn ngoan», vì tham vọng cá nhân, hẹp hòi tự cho mình «cao» hơn người khác, tự đặt mình vào một vị trí chỉ huy độc ác, tức là tự cô lập mình, thì tất nhiên họ đã đẩy tất cả những người khác vào một vị trí độc ác khác. Ðó là vị trí cùng nhau oán hận bạo quyền.
Kết quả, toàn dân có một cộng nghiệp là cùng oán ghét độc tài, bạo chúa. Khi độc quyền bị hạ bệ thì cả đám dân đen nhào tới chà đạp, xé xác, cho dù đó chỉ là cái xác không hồn. Nhưng ấy vẫn là lý do để đưa đến một hình thức dả man cộng đồng. Ngược lại, khi đám dân đen lật đổ thất bại, thì bạo chúa lại thẳng tay tàn sát tất cả. Nói cho cùng, thì biệt nghiệp và cộng nghiệp khó tách rời nhau. Hễ đối với bên nầy nó là biệt nghiệp, thì đối với bên kia nó là cộng nghiệp.
Một nền văn minh được thành hình, là nhờ trình độ hiểu biết của đa số (cộng nhiệp), được soi sáng trong một dân tộc. Và nền văn minh nào cũng phải trải qua bốn giai đoạn thành, trụ, hoại, không. Dù nó sau đó có thể biến mất, nhưng quả báo của nó vẫn còn. Quả báo ấy chính là ảnh hưởng của nó trong nền văn minh tiếp theo, kéo dài đến hiện tại.
Nếu chúng ta nhìn nhận có cái ảnh hưởng đó, tức là chúng ta nhìn nhận có nhân quả và có sự “tái sinh”, chỉ khác là nó “hiện ra” dưới một hình thức mới, còn mang một ít dấu tích cũ hay hoàn toàn đổi dạng. Nhưng điều chắc chắn là sự trổ quả : Nó nhất định sẽ tiến bộ hơn hay lạc hậu hơn !
Thừa hưởng cái hay của một nền văn minh đi trước, đồng thời cũng phải gánh chịu những hậu quả xấu của nền văn minh đó, là một điều tự nhiên. Ðức Phật không khuyên con người né tránh cái quả. Nhưng những giao động theo chu kỳ được lập lại, giữa có rồi không, giữa không rồi có, giữa sanh để tử, giữa tử để sanh, nằm trong các thông số hoạt động, vốn là những hóa trình khoa học trong vũ trụ, có liên quan trực tiếp hay gián tiếp với tinh thần con người. Vì tinh thần con người là tinh hoa, là động cơ của sự sống.
Theo Einstein thì tốc lực của ánh sáng là nhanh nhất, nhưng sau đó nhà toán học Nam Phi tên Ved Suwjathan lại nói rằng “Phải xét lại thuyết tương đối của Einstein, vì thuyết nầy cho là không có gì qua mặt được tốc độ của ánh sáng. Nhưng ngày nay, xuyên qua các cuộc thí nghiệm đào sâu và tinh vi hơn nữa, người ta được biết có thứ đi mau hơn ánh sáng nhiều”.
Thành thử càng về sau, khoa học càng chứng minh có những cái không những vượt khỏi hữu hình, mà còn vượt luôn cả những gì xưa nay chúng ta xem như «vô hình». Và tinh thần phải chăng là một cái đã vượt khỏi cái vô hình đó, và nó có thể là một thứ «siêu ánh sáng», hay «huyền năng của ánh sáng» ?
Tư tưởng Á Ðông có lẽ đã “linh nghiệm” được cái thứ siêu ánh sáng, hay huyền năng của ánh sáng ấy, và gọi nó là “linh hồn” ? -Nên đạo giáo Á Ðông thường xem trọng những nghi lễ tượng trưng cho sự «đối xử» với «nó», sau khi một người đã chết. Ðây là lý do tại sao phong tục “cúng kiến hương hồn người chết” ở Á châu đã thành hình. Ai không biết tôn hành các ngày giỗ chạp, để tưởng nhớ đến linh hồn những quyến thuộc đã quá vãng, hay đến tiền nhân, thì bị xã hội xem là những kẻ vong ân bạc nghĩa. «Ơn nghĩa» ở đây, theo nhà Phật, ám chỉ sự lưu truyền (tương quan nhân quả) trong văn hóa.
Có những nhà nghiên cứu nguồn gốc các lễ nghi tín ngưỡng cho rằng : Các thứ ấy đến từ sự sợ sệt của con người, thuở còn sơ khai, trước những tai họa (như nạn dịch), mà họ không biết từ đâu đến. Và thân nhân đã chết, xác thịt khô thúi, mục rã (biến thành vi trùng bệnh hoạn), cũng là một trong những tiền đề, gây tai họa nguy hiểm. Người sống đem xác chết «tống táng», cô lập dưới nhiều hình thức khác nhau. Nhưng sự nhiễu hại về sau (truyền nhiễm) vẫn còn. Từ đó họ tin rằng «Trong xác chết chắc có linh hồn, với năng lực thương ghét. Người sống cần tôn trọng và đối xử tử tế, để được linh hồn ấy hài lòng che chở, cầu bình an».
Luận cứ nầy tỏ ra khá hợp lý, kể từ khi nhà bác học Pasteur tìm ra vi trùng, mà mắt thường không thể thấy được. Nhưng những hiện tượng hiển nhiên khác, cũng do khoa học tinh vi khám phá gần đây, bỗng nói lên một số «huyền năng» sau khi một người đã chết, chẳng liên quan gì đến vi trùng, mà đến từ cái «không vật chất», lại làm cho «nguồn gốc do sợ sệt» nêu trên, không còn đứng vững nữa
Ngày nay, vi trùng không còn là cái gì bí mật, trước con mắt của những nhà khoa học. Nó chỉ là thành phần tương đối nhỏ của vật chất. Trong nó, người ta đã tìm thấy «siêu vi trùng», có thể tiêu diệt nó. Còn «huyền năng» giữa các kiếp sông của chúng sanh nói chung, và của loài người nói riêng, là một cái gì siêu vật chất, vượt khởi lằn mức hiện hữu của vật chất.
Từ đó, người Á Ðông không có thói quen chú trọng đến ngày sinh nhật như ở Tây phương, mà họ chỉ quan tâm để tưởng niệm ngày lìa trần của ông bà cha mẹ. Bỡi vì những gì sẽ diễn
ra sau khi sinh (như trưởng thành, già nua, bệnh tật, rồi chết), con người không cần khổ công tìm hiểu, cũng có thể thấy biết trong thực tại. Và nếu lỡ thấy biết sai, chúng ta còn có thể xem lại để thấy biết đúng.
Nhưng những gì sẽ xảy ra sau cái chết, nếu hiện kiếp chúng ta không quan niệm một cách chân chánh. Khi nhắm mắt rồi, thì hậu quả chắc chắn sẽ đến, không thể nào điều chỉnh được. Vì vậy, càng hiểu biết đúng về sự chết là càng chuẩn bị tốt cho những giai đoạn nối tiếp trong mạch sống, tức là càng củng cố cho một tinh thần tích cực để tiến hóa về lâu về dài, giữa chúng sanh hay đồng loại (còn luân hồi). Không nên hiểu lầm ý nghĩa, cho rằng «hướng về sự chết là bi quan, tiêu cực». Cần xác nhận những hình thức mê tín dị đoan không chuyên chở các ý nghĩa tiến hóa nầy !
Tây Tạng là nước Phật giáo tiêu biểu nhất trên thế giới về vấn đề ấy. Sách Tây Tạng nói về sự chết (tử thư) hiện nay đang được phổ biến thịnh hành, nhất là tại những nước có trình độ văn minh và dân trí khá cao. Vì vậy từ năm 1970 đến nay, cái chết đã được đưa ra trước ánh sáng của «lẽ phải», và của khoa học. Ðặc biệt là trong vòng 15 năm gần đây, ở Âu Mỹ xuất hiện nhiều nhà khảo cứu, chuyên về linh hồn và sự chết. Chẳng hạng như bác sĩ Elisabeth Kubbler Ross (gốc Thụy Sĩ nhập quốc tịch Hoa Kỳ), đã quan sát hàng ngàn người sắp chết, để biết “cái gì” đang đến với họ, khi trí khôn của kẻ hấp hối đã lu mờ, tê liệt, biến đổi.
Công việc của những nhà khoa học ấy, nhắm vào một trong ba trường hợp sau đây :
1/Phỏng vấn rất hiếm những người chết rồi sống lại, sau khi tim hết đập và não bộ ngưng hoạt động.
2/Kiểm chứng những câu chuyện của trẻ con còn vô tư, tự nhiên nói về một hay nhiều kiếp trước.
3/Phân tích các phản ứng tinh thần của những người lần đầu tiên thấy một phong cảnh nào đó, mà họ có cảm tưởng chắc chắn rằng “họ đã từng thấy qua” nhiều lần, trong quá khứ !
Khi gợi lại cái bí ẩn của tinh thần, hay nói một cách khoa học hơn, là bàn đến cái diệu năng của thứ siêu ánh sáng, như từng đề cập trên đây, không ai có thể kết luận “tâm linh được xác định như thế nầy, hay như thế khác”, mà họ chỉ nói “tinh thần đã tự hiển lộng ra như vậy đó”. Và những gì tâm linh «tiết lộ», đã được một số nhà khoa học, báo chí kiểm chứng nhiều lần để xem có ăn khớp hay không, trước khi lập hồ sơ.
Câu chuyện năm 1979 của một cậu bé 7 tuổi, người Tích Lan, con nhà nghèo, chưa bao giờ được đi học. Sau một giấc ngủ dài 5 ngày, nó đã thức dậy, rồi tự nhiên biết đọc biết viết một cách đẹp đẽ, văn chương bóng bẩy. Người ta hỏi nó là ai, thì được nó trả lời nó chính là một nhà văn vừa là họa sĩ nổi tiếng, đã qua đời cách đó 7 năm. Cuộc kiểm chứng tiếp tục : Cậu bé còn nhớ rõ, tiết lộ địa chỉ xưởng vẽ và phòng văn của «tiền thân» nó, với chi tiết là năm nào đã viết xong cuốn sách gì, hay họa thành bức tranh nào, và nội dung của các tác phẩm ấy ra sao.v.v… Thử hỏi : Những chuyện thật lạ lùng ấy nếu không trở lại từ tiền kiếp, thì ở đâu ra ?
Chỉ có điều là những «người bỗng nhớ được tiền kiếp» (như cậu bé vừa nêu), hay những thần đồng, phô diễn lại một cách tài tình nghệ thuật điêu luyện thượng thặng, lưu lai từ kiếp trước (như kỳ nhân Mozart trong lịch sử âm nhạc chẳng hạng), hầu hết đã chết yểu. Còn nếu có thần đồng nào sống lâu hơn, thì các khả năng độc đáo kia sau đó lại tự nhiên biến mất.
Ðối với Phật giáo, đây là biểu lộ tự nhiên của một «kết cuộc» phải đến, vì hiện tượng rất hiếm ấy chỉ là sự «vận hành» của «dư quả nghiệp quá khứ». Mà đã gọi là «dư quả» (hoặc phần quả còn lại), thì nó vốn không thể có hiệu lực lâu dài.
Chưa kể, nhiều người đã chết rồi (y học gọi là “mort clinique”), nhưng bỗng hồi sinh trước vẻ kinh ngạc của nhiều bác sĩ. Sau đó họ thuật lại những cái thấy biết của họ, trong cuộc “phiêu du” đến chỗ tận cùng của sự sống và tiếp nối sự chết. Nhưng những “thính giả” chỉ đọc tin trên báo, không có mặt chứng kiến, và tận tai được nghe, thì đã mấy ai tin ?
Vì vậy mà bác sĩ Elisabeth Kubbler Ross đã nhờ ban nghiên cứu của mình, thu thập khắp các nước Hoa Kỳ, Gia Nã Ðại, Úc Ðại Lợi, Âu, Á, Phi châu.v.v… tất cả những “nhân chứng” hấp hối, từ trẻ em 2 tuổi đến cụ già 97 tuổi, thuộc các trình độ trí thức, tín ngưỡng, tập quán, giàu nghèo khác nhau, để đi đến kết luận tổng quát rằng : Những người gần chết đa số đều có trạng thái tinh thần hướng đến một cái gì khác, và tỏ ra phải từ giã cuộc đời để đi đến một cảnh giới nào đó.
“Chết và tái sinh” là một vấn đề mà mọi người rất muốn biết, nhưng khoa phân tâm học xã hội lẫn vật lý, trước nay luôn luôn lẩn tránh. Viện dẫn rằng “Nói về cái chết nhiều là mang tư tưởng bi quan viễn vong, và trở thành tíêu cực trong sự sống”.(?) Nhưng trên thực tế, đem toàn bộ hạnh kiểm cả đời người nào, để bàn đến sự biến hóa của người ấy sau khi bỏ xác thân nầy, là một điều hợp lý, nhất là hợp lý và xây dựng trên phương diện đặt nền tảng cho một đạo đức sống chung.
Loài người sở dĩ cao hơn súc vật là nhờ có lương tri và đạo đức. Bản năng của thú vật là luôn luôn sợ chết, nhưng con người nhờ trình độ tiến hóa tinh thần cao hay thấp, mà bản năng của con người lại khác. Con người có thể chỉ sợ chết trong một số trường hợp, và không sợ chết trong một số hoàn cảnh khác. Vì thế mới có những vị anh hùng, thà chết chứ không chịu nhục, như hai bà Trưng, Trần Bình Trọng, Nguyễn Thái Học.v..v…..
Và ở giờ phút lâm chung, mỗi cá nhân chúng ta, ai cũng đều trải qua một hành động cuối cùng của Ý, là “muốn sống tiếp”. Nhưng hoàn cảnh thể xác trước mắt không cho phép (vì nhân duyên đã tận), thì Ý lại muốn hiện ra một sinh thân khác. Thức hành ấy trong Phật giáo gọi là cận tử nghiệp.
Cận tử có nghĩa là kề chết, còn «nghiệp» ám chỉ thức hành của Ý. Một người gần chết thì không thể hành động gì được bằng thân, hay bằng khẩu (miệng), mà chỉ còn bằng Ý, gọi là ý muốn hay thức hành. Do đó, cái nghiệp cuối cùng ấy là ý muốn sống tương ứng với tất cả những gì mình đã làm, đã nói, và đã nghĩ suốt cuộc đời. Nó chính là cái nghiệp cuối cùng của một tâm thức, như vừa nói trên đây. Và nó cũng là cái “ý nghiệp” đầu tiên của tâm thức cho kiếp sau.
Chính trong giây phút “dứt điểm” kiếp nầy, các hình ảnh của việc thiện lẫn việc ác, tự động hiện ra trong ý thức người hấp hối, với đầy đủ kết quả của nó, thường là kết quả hài lòng ít, kết quả hối tíếc ăn năn nhiều ! Ðây chính là một sự chuyển tiếp trộn lộn giữa cái dữ và cái lành, giữa cái sáng suốt và cái tối tăm của một giác linh, trước tổng hợp quả báo.
Vì vậy mà trong đời sống con người, chúng ta thấy niềm vui và nỗi khổ bao giờ cũng đi xen kẽ nhau. Hiện tượng “hạnh phúc tuy qua mau, nhưng có thể làm cho người ta tạm quên đi nhiều đau khổ, và khổ sở tuy kéo dài, nhưng con người vẫn kiên nhẫn gánh chịu, vì hy vọng ngày mai trời lại sáng”, chính là biểu tượng của cái luật xen kẽ hóa giải ấy. Nói cách khác, thành công và thất bại, vui sướng và buồn rầu, may mắn và xui xẻo, sum hợp và chia ly..v.v…vốn cũng chỉ là những kết toán nhỏ trong cái thông số vĩ đại, có tên là “nghiệp quả nhị biên tương đối” trong thế gian pháp của sự sống.
Với tinh thần hướng ngoại, tư tưởng con người luôn luôn bị vật chất làm cho quay cuồng điên đảo, quên mất đại tiềm năng, nên tham sống sợ chết. Họ sợ đến độ không muốn nghe ai nhắc, hay bàn luận đến cái chết. Nhưng họ quên rằng dẫu sợ chết đến đâu, mỗi người cũng không tránh khỏi nó.
Và bất luận họ sẽ chết như thế nào : Chết khi đã già hết tuổi thọ, chết tuổi trẻ vì bệnh hoạn hủy hoại thân thể, hay chết vì tai nạn thình lình xảy ra, thì tinh thần của con người vốn vẫn là một tiềm năng “di tồn nhiên lực”(Conservation d’énergie). Nó “phổ biến” bàng bạc cả trong lẫn ngoài thân thể, nhưng phần chính là trong thân. Khi điều kiện vật chất không còn cho phép nó “biểu hiện” được nữa, thì nó phải lìa vật xúc tác. Sự “di chuyển” của tinh thần «bị biến đổi», từ thân cũ đã chết qua thân mới bắt đầu cử động, tương ứng với tiền nghiệp của nó, tuy thật vô cùng huyền diệu, nhưng vốn là luật tự nhiên.
Tuy tốc độ tái sinh của nghiệp lực nhanh hơn ánh sáng, nhưng“thức ham sống”(một tên khác của tinh thần) vẫn có thể mang đủ «hành trang», vừa tất cả quả báo ác lẫn thiện đã làm, vừa kết toán hỗn hợp để tạo ra tánh và tướng, của một sự sống
mới thô sơ, để từ đó lớn dần lên, quả thật không có khoa vật lý cụ thể nào chứng minh và giải thích nổi.
Ðối với những cao tăng Tây Tạng nói riêng, và những bậc tu hành đắc dạo nói chung, thì chết chỉ là sự đánh dấu, vừa làm xong các phận sự ở thế gian ; Tinh thần của họ lúc ấy đã sẵn sàng tách rời vật thể cát bụi, để tập trung linh lực vào những tiềm năng hướng thuợng. Tiềm năng hướng thượng đó, cuối cùng là sự giải thoát, dứt bỏ các mắc dính hẹp hòi vào ảo ảnh vật chất, để cho ánh sáng trí tuệ có thể xuyên thấu, soi rõ mọi hình thức tiến hóa cao siêu hơn.
Các Ngài còn dạy sâu xa, rất khoa học rằng “Hết tuổi thọ, chết là một pháp hành bình thường, không những xuyên qua xác thân nặng nề nầy, mà khi đang sống, nó còn luôn luôn ngấm ngầm lập lại, xuyên qua một chuỗi dài những điểm chuyển tiếp, của vô số tế bào cũ tự đào thải, nhường chỗ cho những tế bào mới hiện ra”. Nghĩa là từ khi một phôi thai thành hình trong bụng mẹ cho đến khi chào đời, lớn lên, già nua, bệnh hoạn, rồi trút hơi thở cuối cùng, thân thể con người đã trải qua nhiều tỷ lần sinh và diệt, chứ không phải chờ đến lúc xuôi tay nhắm mắt, mới gọi là chết. Nói cách khác, trong từng giây phút, con người có chết lẫn sống. Như vậy, chết chính là biến hóa để tiếp tục sự sống, chứ không phải để mất.
Theo tổng hợp các nghiên cứu siêu khoa học và đạo Phật, thì con người là sự kiến tạo của bốn yếu tố vừa tạm thời vừa nằm trong tương quan vô định, gồm :
1/Xác thân, do cha mẹ sinh ra, ngày nay cũng có thể do khoa học dùng giòng điện “cấy” tinh trùng vào trứng (clonage) mà thành. Vã lại, khoa học là gì, nếu không phải là kết quả của «sáng tạo thực nghiệm», qua tâm thức hướng động, biến hóa ?
2/Ðịa khí (Éther), hay địa trường (sức hút), nằm bên trong và xung quanh quả đất (bầu khí quyển), hằng giao thoa với vật chất cực vi lẫn cực đại.
3/Thiên thể (Astral), hay «vô biên huyền diệu vũ trụ tuyến» (rayons cosmiques indéfinis et mystiques), tức là “pháp giao thoa hằng biến” của chân nguyên quang tử (photons), đến từ ngoài bầu khí quyển, rồi phổ nhập với vật chất trên mặt đất.
4/Hoạt lực nghiệp quả (Jìvitabàlam), tức là thức hành của sinh động vật đã chết, nhất là giống có lương tri (có định hướng) như loài người. (A-Lại-Da thức).
Vì vậy, cái chết đương nhiên có thể hiểu không phải là một hạn cuộc, mà nó là một biểu tượng cho tính chuyển tiếp của những chuỗi sống có chu kỳ tuổi thọ.
Ðây là lý do một bậc tu hành đắc đạo và đắc quả có thể biết trước được ngày giờ chết. Và nhờ linh lực thanh tịnh của tâm trường tỏa rộng, họ cũng có thể biết rõ sự diễn tiến trong phút lâm chung nơi ý thức người khác, không như đa số phàm nhân tinh thần bấn loạn trong giây phút hấp hối, tắt thở.
Xin lưu ý ở đây : «Bậc đắc đạo và đắc quả» là bậc thực chứng siêu năng của các thánh lưu. Các Ngài thường ẩn náu ở những nơi yên tịnh, vắng vẻ, hiếm khi lẫn lộn trong cuộc sống hướng dục, ô trược, nặng về hình thức và danh lợi. Các Ngài rất ít nói ra thánh quả của mình. Khi cần các Ngài chỉ từ bi, thanh tịnh thị hiện, dùng năng lục đạo quả để tùy duyên cứu đời, chứ không mắc dính bỡi danh vị.
Ngược lại, ngày nay có lắm «đạo sư», không ai tra hỏi cũng tìm cách gián tiếp (qua đệ tử trung thành), hoặc trực tiếp quảng cáo về hạnh về «đạo quả», và nhất là hạnh «hy sinh» của mình như thế nầy, hay như thế khác, đặc biệt là họ bảo rằng «thầy biết trước tất cả ngày giờ lâm chung của chư đệ tử..v.v…», thì đó chỉ là cách bày chuyện của những «tu sĩ» giả mạo, để cho người khác tôn sùng vinh, hầu trục lợi.
Tử thư Tây Tạng còn có đoạn :
Khi thần trí người chết dứt khoát ra khỏi trạng thái vật thể (Thân Trung Ấm), thì nó thấy nó ở trạng thái lơ lửng giữa không trung mờ đục, bao la vô hạn, không có chỗ cùng. Và tỷ lệ ánh sáng được «nó» thấy của “bầu vô minh” ấy cao hay thấp, sẽ tùy theo nghiệp lực.
Nếu tỷ lệ ánh sáng cực thấp, âm-u huyền ảo, không cho thần trí có một phân biệt hiểu biết, khái niệm xác định nào, chỉ đang bay lơ lửng, thì đọa nghiệp liền kéo nó rơi vào chỗ tái sinh tăm tối, thoái hóa, đọa đày.
Nếu tỷ lệ ánh sáng được thấy ấy mạnh hơn một chút, trở thành mờ đục, thì thần trí đang bay lơ lửng có chút khái niệm về sự vô định hướng của mình, nên nó sẽ rất bấn loạn và hoan mang. Vì vậy nó sẵn sàng đi vào cảnh nào hiện ra gần nhất, như súc sinh, ngạ quỷ.
Và nếu tỷ lệ ánh sáng ấy cao hơn nữa, thấy rõ xung quanh trống không, làm cho hụt hẩng chới với, khiến thần trí cảm thấy sợ sệt, khớp ngộp, không dám nhìn xa, thì nó có thể tái sinh lại làm người trong cảnh nghèo khó, hay sang giàu tùy theo quả phúc.
Nhưng nếu thần trí rơi vào một không gian đầy ánh sáng trong suốt, huy hoàng rực rỡ, vô biên vô tận, mà (nhờ thiền quả) nó vẫn định tỉnh, an trụ, tự tin, cứ để tiếp tục lửng lơ, khinh thoát, không sợ sệt, tuồng như chỗ trống không (chân tịnh) là điểm tựa của nó, thì nó sẽ đi vào thiên đạo, hay thánh đạo.
Ở phẩm cao nhất nầy, khi thánh nhân còn sống, sự chết đối với các Ngài là tiến đến cứu cánh, là sẽ được nhập vào đại độ tiến lên giải thoát. Vì lúc hiện tiền, tánh linh của các Ngài không còn hoài nghi, lưng chừng, khi tiến khi thoái, khi thiện khi ác, khi thăng khi đọa, như các hạng chúng sinh trong tam giới nữa. Nghĩa là đạo quả các Ngài đã chứng đắc trước khi chết, hay xả báo thân, nên khi linh thức Thánh nhân lìa xác thân trung ấm, thánh đạo và thánh quả tự nhiên hiện ra, quang minh, định tỉnh, không biên giới, chứ Thánh đạo ấy không bao giờ có thể bắt đầu đắc chứng, sau khi nhắm mắt.
Kinh Phật ghi tổng quát, các hàng Thánh nhân có 4 bậc là :
1/Nhập lưu Tu-Ðà-Hườn (Sotàpatti), chỉ còn tái sinh làm người tối đa 7 kiếp nữa, sẽ đắc quả hết sinh tử luân hồi.
2/Nhất lai Tư-Ðà-Hàm (Sakadàgàmi), chỉ còn tái sinh làm người một lần, trước khi hoàn toàn giải thoát.
3/Bất lai A-Na-Hàm (Anàgàmi), không còn tái sinh làm người nữa. Nhưng có thể tái sinh vào một cảnh giới cao siêu nào đó, rồi giải thoát ra tam giới luôn.
4/Viên dung A-La-Hán (Arahatta), hết tuổi thọ làm người, là nhập Niết Bàn, thoát ra tam giới.
Ðến đây tưởng cũng nên bàn sơ về cặp từ “Giải thoát” và “Niết Bàn” một chút. Giải thoát là từ ngữ rất thông dụng trong giới nghiên cứu đạo Phật. Nó chính là ý nghĩa của hai chữ Niết
Bàn, một danh từ phiên âm “Hán-Việt”, từ gốc Phạn ngữ “Nibbàna” hay “Nirvàna” (tiếng nói mà đức Phật đã dùng ngày xưa). “Phạn từ” ấy có thể phân tích như sau :
“NI” có nghĩa là “không”, và “BÀNA” hay «VÀNA» có nghĩa là “vòng xiềng xích” tham sân si, (ám chỉ vòng sinh tử luân hồi). Khi hai phần đơn tự nầy được ráp lại (Sandhi), thì luật văn phạm Phạn ngữ (Veyyàkarana) cho phép gấp đôi phụ âm ”b” thành Nibbàna, hoặc thêm một phụ âm “r” trước “vàna” thành ra “Nirvàna”, tức là không xiềng xích, dứt tham sân si, hay thực sự tự do (tức diệt đế giải thoát, vô sinh tử).
“Không xiềng xích” (=Niết Bàn) theo đạo Phật, chính là cứu cánh siêu độ. “Phật Nhập Niết Bàn” tức là Ngài xả bỏ báo thân nầy, rồi chẳng còn nằm trong cái vòng xiềng xích tham sân si, nhân duyên tái sinh luân hồi nữa, dù cho là tái sinh vào cõi trời cao nhất, có tuổi thọ rất dài, không thể đếm được, so với tuổi thọ của loài người, nhưng vẫn còn tuổi thọ. Ngài đã thực sự giải thoát, thực sự tự do, chẳng còn vướng mắc bỡi một cái gì đóng khung, có nhân duyên điều kiện, hay biên giới sau đó.
Như thế, hai chữ “Niết Bàn” không ám chỉ sự tự do tương đối, như mãn kiếp làm người được thoát sinh lên cõi trời, hoặc như mãn án tù được sống ngoài ngục thất, hay như khi tâm trí được thoát khỏi một vấn đề bế tắc nào đó, trong đời sống hằng ngày. Vì sự giải thoát tương đối ấy (tự do theo hoàn cảnh, hay tâm trí thoát khỏi một mối lo âu, để tạm gọi là “thảnh thơi”), tự nó đã có điều kiện và không bền vững, nên phàm nhân thường chỉ thoát ra khỏi cái vòng nầy, để lọt vào trong cái vòng khác. Còn sự siêu thăng lên các cõi trời, tuy có hạnh phúc nhiều hơn, và tuổi thọ lâu hơn cõi người, nhưng chính sự hưởng phúc ấy lại là nguyên nhân che mờ linh thức, để thiên chúng hành động lầm lạc, cho đến khi hết tuổi thọ rồi vẫn có thể bị sa đọa trở lại.
Theo đạo Phật, tam giới sinh tử luân hồi là ba môi trường chứa đầy những vòng xiềng xích. Một chúng sinh nếu may mắn lọt khỏi vòng nầy thì lại rơi vào vòng khác (lẩn quẩn). Ðó là những vòng danh lợi, gồm tiền tài, danh vọng, thanh sắc, ái dục (đụng chạm vừa lòng), luôn luôn bị nung nấu bỡi tham lam, sân hận, và si mê, rồi mắc dính, mà tâm phàm thường “cố ý” (hay vô tình ?) vướng vào, hơn là tìm cách thoát ra.
Trước các vòng “xiềng xích” vật chất, như tiền bạc, của cải, vợ con, và các vòng “xiềng xích” tinh thần, như danh dự, địa vị, tình yêu, đố kỵ, cố chấp trong sự hiểu biết của mình
.v.v….trên đời nầy, có mấy ai sẵn sàng “phá vỡ”, để đạt đến “Niết Bàn” như đức Phật ?
Ví như một tù nhân, tưởng ra khỏi ngục thất là được tự do giải thoát, hay một số người tăm tối, thiếu can đãm, bất lực, bi quan, yếm thế, tưởng xuất gia đi tu là được an nhàn tự tại. Nhưng nào ngờ trong cái “tự do” ngoài nhà tù, hay ngoài khuôn khổ gia đình ấy, tâm tư và thể xác của đương sự, nếu không được hành đạo, tạo thiện nghiệp và có chánh kiến soi sáng, thì nó sẽ lập tức tự rơi vào, hoặc bị bao vây chằng chịt, bỡi những ràng buộc nặng nề, phức tạp, vi tế khác. Rồi những thứ ràng buộc nguy hiểm ấy, cũng có thể là lý do, sẽ đưa cựu tù nhân trở vào nhà giam sau đó, hay đưa kẻ chạy trốn cuộc đời kia vào cảnh «tấn thối lưỡng nan», cuối cùng trở thành phần tử làm hoen ố cửa đạo, phá hoại văn hóa cao thượng.
Con người không phải chỉ bị “bao vây” bỡi sự sống hiện tại, mà họ còn bị “điều kiện hóa” cho sự tái sinh trong tương lai. Cuộc sống trước mắt, ai cũng biết là vui khổ lẫn lộn. Và nếu bình tâm kết toán, thì đa số vui ít khổ nhiều. Nó chắc chắn sẽ dẫn đến một điểm chung là cái chết, để bỏ lại tất cả những gì trọn đời một người, từng tốn hao rất nhiều tâm huyết mới tạo được, xuyên qua hai nỗi phiền não luân phiên là thương và ghét (hài lòng và bất mãn). Nhưng khó ai biết được chiều sâu của những hiện tượng đó !
Nếu không thực hành để biết rõ đạo Phật, con người sẽ “tầm thường hóa” ý nghĩa hai chữ “Niết Bàn” (không cho đó là cứu cánh tuyệt tịnh giải thoát, mà chỉ coi ấy là cõi «đền bù cực lạc». Họ sẽ quan niệm đó như biểu tượng của cảnh tự do được ước mơ (một loại tham lam, thèm khát trá hình), hay xem đó như hiện thân của cái mà phàm tục gọi là “lý tưởng thiêng liêng”, hay «giá trị thiên phúc», một thứ «lợi nhuận của đền bù công đức» bao la cao thượng..v.v…
«Cực lạc» đây là một con dao «tín ngưỡng» hai lưỡi. Nó vừa có vẻ siêu hình, cao quí đáng tôn thờ, vừa “thực tế” trước mắt, vì đáp ứng được lòng tham phúc đức vi tế, đa diện không đáy. Nhưng người ta nào biết rằng trong chiều sâu, «nó» ngầm chứa bao vô minh, khao khát, dễ rơi vào lầm lạc, dẫn đến tai hại nhiều đời nhiều kiếp cho tâm thức. Và vì họ quá tin tưởng lẫn tôn sùng, không thanh tịnh cảnh giác, nên con dao hai lưỡi mệnh danh là «siêu sinh cực lạc, tịnh độ niết bàn» ấy, có thể trở thành lý do dẫn dắt đến tăm tối, nhiều hơn cứu rỗi.
Vì trong sự tín tưởng ấy, tất cả chỉ khao khát làm sao cho cái “ta” được «hưởng phúc» vĩnh viễn, hay ước mơ thường kiến, (ngã sở bất biến), mà con người mù quáng, cứ quan trọng hóa và ôm chặc xác thân thay đổi từng giây từng phút nầy, cho nó là nền tảng cái ta của chính mình và của những kẻ yêu mến xung quanh mình. Quan trọng hóa và ôm chặc đến nỗi, khi còn khỏe mạnh, họ chẳng bao giờ thích nghe các bậc thanh tịnh giác ngộ bảo nó vô nghĩa, và thản nhiên nói «nó phải suy tàn, tan rã (chết), để hóa ra cái khác». Vô ngã !
Những người gọi là «duy tâm», nếu không được soi sáng, và bị lòng tham «phúc đức» thúc đẩy, rồi tin tưởng vào thiên đàng cực lạc, thì không nói gì. Trái lại nhiều người tự nhận mình là «duy vật», dù ở địa vị xã hội nào (giàu sang hay nghèo hèn, học thức hay ngu dốt), dù ở khuynh hướng triết học nào (thực nghiệm hay sử quan), mà đến giai đoạn tuổi già, hay lúc lâm trọng bệnh gần nhắm mắt, họ cũng đều hướng về “cõi chết”, như tin vào một cảnh giới mà họ sẽ đến… ấy vốn không phải là nghịch lý, mà là một sự thật tư nhiên !
Nếu bảo rằng “Do lòng tham thực tế sung túc hiện tại mà khi chẳng đặng đừng (cận tử), những người duy vật tưởng tượng ra sự sống trong tương lai như thế” thì vẫn không ổn. Bỡi lẽ lòng tham duy vật có mặt trái rất hùng hậu là tính nghi ngờ những gì không nghe, thấy, sờ, nếm được, hay những gì chưa đến. Họ luôn luôn chọn thực tế hơn xa vời. Và tính nghi ngờ thì không cho phép họ tin vào một cái gì chẳng cụ thể.
Lòng tham cuộc sống thực tại, vốn ăn khớp với tư tưởng duy vật hơn ý thức duy tâm. Nếu lòng tham duy vật là động cơ chính của sự sống trước mắt, thì con người (nhất là những bộ óc tuyệt đối duy vật) phải rất “thực tế”. Buổi cuối đời hay khi gần chết, đúng ra họ phải yêu cầu thân nhân giúp họ được thõa mãn tối đa những ước muốn vật chất, để phỉ lòng tham hưởng thụ trước khi nhắm mắt, vì chết là hết. Ðàng này, chính những kẻ lúc đầy đủ sức khỏe, có tư tưởng duy vật mạnh nhất, lại là những người về già hay trước lúc lâm chung, lại tỏ ra đầy vẻ «duy tâm». Họ làm toàn những việc hướng về siêu hình, như cầu nguyện, tĩnh tâm (ngồi thiền), lễ bái, làm phúc, «gần gũi» các nhà tu hành (theo tín ngưỡng nào thích hợp với họ), dường như để chuẩn bị cho một trợ duyên nào đó, cần thiết đối với tâm linh sau nầy. -Nào ai biết lý do tại sao ?
Nhóm từ “Cần thiết đối với tâm linh” ở đây phải chăng có nghĩa là «tinh thần họ sẽ nương nhờ vào đó»?
Tử thư Tây Tạng há đã chẳng có đoạn hướng dẫn : “Khi tinh thần người chết đi vào trạng thái Trung ấm (Bardo Thodol) (kéo dài tối đa 49 ngày sau khi tắt thở). Thoạt tiên thần thức của họ không biết mình đã chết, vẫn tưởng là còn sống, nên họ hết sức ngạc nhiên, thấy mọi người đều dửng dưng trước mặt mình” Và «Chính mình cũng «ở ngoài thân», thấy lại mình».
Ðoạn trên ám chỉ rằng : Sự chết chỉ làm mất “khả năng nhớ lại diễn tiến đau đớn trong cái chết” của thần thức, sau khi xác thân mất hết hơi nóng. Nhưng trong thời gian 49 ngày,“Năng lực nhớ biết chuyện cũ, khi khỏe mạnh” còn hiệu lực, đương nhiên là trong trạng thái vô hình. Nó có thể “giúp” thần thức di chuyển xuyên qua vật chất (như cái hòm đóng kín chẳng hạn), mà đôi mắt phàm tục bình thường của chúng ta không thể nào nhận ra được. Do đó, thần thức mới «ở ngoài», để thấy lại chính nó.
Và cũng vì sau khi chết, thần thức còn 49 ngày mắc dính với các nơi quen thuộc, có thể lãng vãng những chỗ ấy, không bị vật chất hay khoảng cách ngăn ngại, nên Tử Thư Tây Tạng đã khuyên chúng ta khi có thân nhân qua đời, nên tụng kinh cầu nguyện ở những nơi, lúc còn sống “họ” thường lui tới. Vì những làn sóng âm thanh của các lời kinh siêu độ, có “từ lực” truyền được sự cảm ứng của người sống hướng về người chết. Mục đích là kích thích thần thức người chết, nhớ lại các thiện nghiệp đã từng làm, và sáng suốt thấu hiểu những giáo lý giải thoát trong lời kinh.
Nghĩa là trong vòng 49 ngày sau khi chết, giữa thân nhân đang sống và người chết còn có sự cảm ứng qua một “môi trường” duyên nghiệp vô hình, và không biên giới. Nếu thân nhân đang sống vì hiếu nghĩa, biết giữ mình (thân, khẩu, ý) thanh tịnh và định tâm giao cảm, thì họ còn mối liên lạc cuối cùng với người quá vãng. Ngược lại nếu vì lý do nào đó (ích kỷ, duy vật) họ bỏ mặc, thì mối dây giao cảm kia sẽ hoàn toàn bị cắt đứt, âm dương vĩnh viễn đôi đường. Rồi sự đối xử vô tình với người chết trở thành thói quen, về sau đến phiên họ từ giã cõi đời, con cháu họ cũng sẽ bỏ mặc họ như thế. Nhân quả !
Đáng tiếc thay, xã hội vật chất ngày nay đã biến đa số người, thành những kẻ dễ quên ơn người đã chết. Văn hóa hưởng thụ đang dành hết thì giờ cho cái tôi còn sống (cá nhân chủ nghĩa) và cho “tinh thần thực tế”, nên người ta thường lý luận : Kẻ sống thấy trước mắt còn không đủ thì giờ để lo, hơi đâu mà bận tâm với linh hồn viễn vong, vô hình của người chết ?
“Văn hóa cá nhân chủ nghĩa” ấy cũng không cho phép ngay cả đa số người hiện sống trong một gia tộc, đơn phương tình nguyện chia sớt vật chất cho nhau, mà không cần đền bù (thậm chí để «báo hiếu hiện tiền» đối với cha mẹ), khoan nói đến sự quan tâm về phần linh hồn vô hình. Huống chi chuyện cầu siêu độ cho hương hồn của «thân nhân» sau khi nhắm mắt, đòi hỏi một lòng thành, với công đức tịnh hạnh của người sống ? Ðây chính là lý do tại sao con người “tân tiến hiện tại” càng ngày càng bị mất dần sự cảm ứng trong mối liên lạc với các thế giới tâm linh.
Thành thật mà nói, ngày nay giữa các thế hệ trong gia đình “tân tiến”, như ông bà, cha mẹ, và con cháu chẳng hạng. Vì văn hóa thiên hẳn về vật chất, hoặc vì phải chạy theo những nhu cầu hưởng thụ, đòi hỏi quay cuồng, mà sự đối xử giữa các thế hệ “người thân” với nhau, cũng đã mất đi phần cảm thông đang sống, nói chi đến chuyện trong tương lai khuất bóng, xa vời. Và đặc điểm của “sự tân tiến” ấy là nặng về hình thức, coi nhẹ các giá trị tâm linh, hay nếu có thì cũng chỉ hành động cầm chừng theo tục lệ, cho có vẻ trang trí hướng về truyền thống, nhưng thiếu hẳn hiểu biết, không chiều sâu.
Kết quả, người già thì cảm thấy mình càng ngày càng gần đất xa trời, nói đến chuyện duy tâm là nói đến sự sống sau, nhưng sợ sẽ bị giới trẻ dùng duy vật hỏi vặn, bắt bí. Còn tuổi trẻ thì cho rằng ông bà, cha mẹ theo xưa, bảo thủ truyền thống, hay phong tục “mê tín, hoang đường”, nên mỗi lần trao đổi quan điểm về đời sống tâm linh là hai bên gặp phải bất đồng ý kiến, bực bội, hơn là chia xẻ niềm tin.
Nếu nhất thời tất cả phải sống chung, chỉ vì các thế hệ trước đã sinh ra và nuôi dưỡng các thế hệ sau. Nhưng khi lớn lên, thấm nhiễm “văn minh” vật chất hưởng thụ hiện tại và có dịp để ra riêng, “độc lập”, thì lớp trẻ chắc chắn sẽ không tình nguyện hấp thụ và gìn giữ những gì gọi là “di sản tinh thần” do ông bà, cha mẹ truyền lại.
Và một trong những di sản mà thế hệ trước (theo đạo Phật) truyền lại cho thế hệ sau, là niềm tin vào sự biến thiên của tâm thức, tinh thần. Sự biến thiên đó đức Phật đã gọi là luật của nghiệp. Trong kinh “Cùla kamma vibhaṅga”, thuộc Trung Bộ kinh (Majjhimanikàya, số 135) Ngài đã dạy như sau, xin tạm dịch :
“Nghiệp(kamma=karma) là tác động. Còn sự kết thành từ tác động ấy là quả của nghiệp (kamma vipàka). Hậu quả bao giờ cũng tương ứng với nguyên nhân (qua duyên). Tất cả chúng sinh đều có nghiệp là của mình. Nghiệp là bản chất cố hữu, là truyền thống, là điểm khởi đầu các vòng sinh tử luân hồi, là nơi nương nhờ duy nhất”.
Trò chơi bất tận của nghiệp và quả, của tác động và phản động, của hạt và trái, để gây ra sự tái sinh, cứ nối tiếp nhau qua những vòng luân hồi sai biệt. Mục đích của các vòng luân hồi ấy, như đã nói ở đoạn trước, là để biến hiện, để trở thành, để tạo ra một chuỗi những thay đổi mới, từ cái thực tại hiện hữu, gồm tâm lý phối hợp với vật thể của mỗi chúng sinh.
Thật là hiển nhiên để thấy rõ rằng : Ý muốn hay tiềm lực hướng đến sự sống chính là mầm tái sinh. Khi có Ý muốn sống, một tâm linh sẽ tạo tác bằng tất cả những gì nó có. Người hiện tiền thì tạo tác bằng thân, khẩu, và ý. Còn kẻ đã chết thì chỉ bằng Ý (hay linh hồn) mà thôi. Và hễ có ý xuất động, thì tất nhiên phải có ý phản động. Rồi từ Ý xuất động đến Ý phản động đã có sẵn môi trường nghiệp quả nhân duyên tích lũy nữa, thì sự tái sinh là một việc chắc chắn phải đến, chứ không có gì khó hiểu cả. Duy một điều : «Sự tái sinh ấy sẽ hiện ra dưới dạng nào, tiến hóa hay thoái hóa» mới là vấn đề quan trọng, đáng nghiên cứu.
Theo Phật giáo, sự luân hồi tái sinh trong tam giới, đức Phật nói ra để cho người ta biết, mà hành đạo giải thoát, chứ không phải nói ra để cho người ta tin. Vì tin hay không tin chẳng thành vấn đề. Hễ có thân ngũ uẩn, thấm nhiễm tham sân si, thì phải tái sinh luân hồi, vướng chặc trong những vòng nhân duyên quả báo. Không phải vì không tin mà khỏi tái sinh, khỏi nhận lại những hậu quả do tiền nghiệp mình đã tạo. Ví như vật chất có mặt trên địa cầu, khi buông ra thì nó phải tự nhiên rơi xuống đất. Người ta tin hay không, sự thật vẫn như vậy !
Tuệ Lạc - Paññanando 