Bài XVII

Vài nét về «PHÂN TÂM HỌC» : Khi sống.

Và Phật học liên quan ĐẾN TÁI SINH : Trước và sau chết.

*Theo «PHÂN TÂM HỌC» (psycho-analysis) của Thế Giới Tây Phương (le monde occidental), thì «TÂM LÝ CON NGƯỜI» (human psychology) gồm các mức độ có «năng tính» như sau :

I-Ý THỨC (conscience). -Đây là «tầng tâm lý» vừa «phổ thông» vừa có thể xem là «mù mờ». -«Mù mờ»…vì một người bình dân cũng biết «đại khái», rằng «ý thức» là «một tổng hợp», phát xuất từ «nơi tích trữ» của toàn thể những cảm nghĩ, những tư tưởng, những dự định, những mong muốn .v.v… trong não bộ, khi con người còn sống một cách bình thường. -Và tất nhiên, đa số quần chúng trong xã hội đều mặc nhiên suy nghĩ như thế, dù chẳng biết rõ «ý thức tích trữ» như thế nào…trong nhân thể !

-Mặt khác, dù cho «khoa y học thần kinh» đã nêu ra «trú sở» của ý thức là một «vùng» (zone) trong não bộ (lasī=brain=cerveau)). Nhưng họ chỉ dựa trên những phản ứng lý hóa được biểu lộ thành màu sắc (qua máy móc), do quang tuyến phân biệt «chỉ ra». -Rồi…không những thế, «khoa học thần kinh» còn khẳng định «trong hộp sọ» của động vật (4 chân lẫn 2 chân nói chung), có 2 lá não (lobes). Lá bên mặt vận hành vớinửa thân trái, và…lá bên trái vận hành với nửa thân mặt.

<>Chúng tôi thận trọng chỉ dùng động từ «vận hành» thay vì gọi là «điều khiển» với ý nghĩa «chỉ huy», như trong một số sách khoa học đã viết…-bởi nhiều khi «nửa thân» phía trái hay phía mặt (đóng vai cấp dưới) kia, không chịu tuân lệnh «cấp trên» từ «hộp não», mà không có «sự bất thường» nào «cắt nghĩa» làm lý do cả…thì động từ «điều khiển» hay «chỉ huy» sẽ bị lủng củng. -Vì vậy tốt hơn, chúng tôi không nên nói như họ, để tránh tình trạng thiếu chính xác !

-Chưa kể, 2 lá não (lobes) cũng được chia ra làm nhiều vùng, mỗi vùng «đóng vai đồng sự» với một vài nơi khác trong thân thể…-Mục đích là để khám phá «vùng não nào liên lạc với bộ phận nào» thuộc toàn thân…một cách «có hệ thống» (trong tổ chức), -giống như «bộ thông số» (paramètre) của MÁY PHỐI TRÍ TIN HỌC (computer).

*Ngày nay…«sự hiểu biết» về «Ý THỨC con người» (tiếng Pāḷī, Phật gọi là «manussassa maṇo-viññāna»), của «cộng đồng khoa học» xem ra cũng khá giản dị. -Người ta cho rằng, «mọi tiếp xúc xuyên qua 5 giác quan, sẽ tự nó ghi lại (!) nơi nào đó trong «trung khu thần kinh» (hypothalamus) và lập thành «Ý THỨC» (=«điện từ») thế thôi ! -Nhưng chuyện nó vận chuyển như thế nào, và tại sao tập trung chỗ ấy, là một vấn đề khác, mà họ cho là «tự động như thế», tìm hiểu xa hơn vô ích…vì «bất khả thi» (!). –Tất nhiên, họ rất khó nhìn nhận «TINH THẦN» như một «dòng điện vô ảnh («bhavaṅga»<=nói theo một cách của nhà Phật), lại thêm dụng cụ khoa học siêu đẳng (để làm việc ấy) chưa phát minh, và nếu đã có (cũng thuộc vật chất hạn chế), KHÔNG GIÚP «kiểm tra tinh thần» một cách dễ dàng…để khoa học gia (phàm phu) «quan sát» dòng điện «vô ảnh» kia !

-Và tiến bộ khoa học hiện đại dù rất tinh vi, có thể khám phá tận cùng các dạng vật chất nhỏ nhất (dưới cả nguyên tử), như «hạt»(particule), và «sóng» (onde), dựa trên những gì mắt có thể «thấy», tai có thể «nghe», xuyên qua máy móc điện tử, áp dụng QUANG HỌC phối hợp với LÝ HÓA tạo ra hiện tượng màu, tạm gọi là…thông suốt VẬT CHẤTđi nữa…thì vấn đề «khám phá tinh thần» (có tên khác là «tâm hồn» (maṅo) vẫn «bế tắc»…đối với khoa học, vì BẢN CHẤT vốn bị đóng khung trong «lý hóa duy vật» !

*Đáng tiếc, các nhà khoa họcđã bỏ qua «cái vai trò quí báu» của từ trường tinh thần (magnétude spiriutelle, quantique), rằng PHẢI do sự yên tĩnh ý thức (jhāna) «phát ra», mới có thể giúp nghiên cứu một cách «khách quan và hợp lý» về những gì vô biên (appameya), nằm ngoài «hạn chế tâm vật», để góp phần soi sáng vào lãnh vực siêu linh, xây dựng đạo đức, rất cần thiết cho đời sống văn minh tân tiến !  

2-TIỀM THỨC (sub-conscience). Cũng theo PHÂN TÂM HỌC Tây Phương (psycho-analysis du monde occidental) thì ngay «phía sau» hay «bên dưới» (under stratum) của Ý THỨC (conscience) là «TIỀM THỨC» (sub-conscience). -«Bộ phận» nầy có thể tạm xem tương đương với «một phương diện» của «tưởng uẩn» (saññā khandha) trong Vi Diệu Pháp nhà Phật. -«Tiềm thức» có nghĩa là «cái biết chìm xuống đáy» (adho-viññāna=underneath conscience), -tồn kho («biết ngầm»), hay cái BIẾT «không thể lộ ra»…khi thiếu đối tượng trước mắt, để «kích thích» hay tương tác. -Vả lại, NÓ cũng không đủ điều kiện để chiếm ưu thế «nổi lên» trên bình diện. -Vì vậy, nhiều khi bên trong một cá nhân, đang có hai hay nhiều cái biết ngầm «chen lấn nhau»…thì người ta tỏ ra lúng túng vô cớ, không biết mình đang «muốn» gì ! -Nghĩa là, tiềm thức (adho-viññāna = underneath conscience) ở dạng «trí nhớ» (anussaraṇa) thì nó vừa là đặc sắc trong tinh thần, vừa là con dao 2 lưỡi. Khi nó «giữ chặt» cùng một lúc nhiều cảm giác hài lòng lẫn bất mãn (=vốn là vật liệu của thương và ghét, hay tham và sân), thì con người khó tìm ra trạng thái quân bình tư tưởng. Đây là một «tầng tâm lý» có đặc tính «làm rối» khả năng chăm chú và sự lấy quyết định cho một người !

*«Tầng nầy» ví như «cái kho lưu trữ» (vừa kín vừa hở) những hiểu biết và kinh nghiệm đang có hay đã cũ. -Và khi con người muốn xử dụng «những thứ» ấy, thì phải nhờ vào một «ấn tượng» nào đó…gợi mạnh manh mối (xem như chìa khóa) mới mở được «cái kho tài liệu» kia, -tức là NHỚ LẠI hay hồi tưởng các «tin tức cần dùng»…nhằm giải quyết một số vấn đề liên hệ, cần thiết trong sự SỐNG hằng ngày !

3-VÔ THỨC (non-conscience). Rồi đi sâu hơn nữa, ở «bên dưới» hay «phía sau» TIỀM THỨC (sub-conscience), còn một lớp «tri thức khác», tên gọi là «VÔ THỨC» (non-conscience), tương đương với «tâm duy tác» (kiriya-viññāna) trong Vi Diệu Pháp nhà Phật. -Đây là tầng ý thức đã biến thành thói quen (habit=pakati), -Phật học gọi là «TẬT» (bādhā=habit), không cần đến «dạng tin tức hướng dẫn» để hành động nữa. -Tầng VÔ THỨC (non-conscience) nầy chính là «cơ phận» (cālaka=motor) của tất cả hành vi tự động (sayaṃvatti kamma = automatic action) nơi con người (manussa-kamma).

-Chẳng hạn như sau một thời gian dài nằm nghỉ, đến lúc đã ổn…cần ngồi dậy để làm việc gì đó…đôi chân người ta liền di chuyển ra khỏi giường…rồi thòng xuống. Khi chạm mặt đất thì 2 bàn chân chợt thọc ngay vào đôi dép, như có đôi mắt thấy đối tượng vậy. -Nghĩa là chúng ta không phải quan sát bên dưới với «độ chú ý thường lệ», và cũng không cần nhớ cách «mang dép thế nào cho đúng».

*Tầng vô thức (non-conscience) là khám phá sau cùng của PHÂN TÂM HỌC (psycho-analysis) Tây Phương (occidental). -Không biết trong tương lai, các nhà khảo cứu Âu Mỹ sẽ có khám phá nào sâu hơn nữa, về hoạt động phức tạp nầy, của «não bộ» con người chăng ?!

-Nhưng theo Phật học (Buddhasāsana sikkhāpada), thì hiện tượng «hệ thống thần kinh» (maṅoviññāna paṭipāṭi = système nerveux), vận hành xuyên qua vô số sợi máu li-ti (vaiseaux sanguins) nằm trong não bộ và khắp thân thể, chỉ là «mặt nổi» (diṭṭhigocara) thuộc vật chất hữu hạn mà thôi ! Còn «mặt chìm» (adissamāṇa) là toàn cảnh «DÒNG ĐIỆN TÂM» (khandhassa sabba-vedan’ālambana=tout scénario du système électrico-neuro magnétique) trong «TINH THẦN» (maṅo=spirit) con người vẫn là «sắc tế» (sukhuma rūpa), -cái HỖN HỢP vừa là năng lượng vừa là từ trường (không dấu tích cố định)…thì khoa học lý hóa (vốn bị hạn chế), không làm sao có thể khám phá được.

-Đó là «DÒNG NGHIỆP LỰC» vô hình ảnh (adissamāna kamma bhavaṅga), một bí mật (rahassa=secret) trong «HOẠT TÍNH» (sạjīvakata saṅkhārā) của 2 nguyên tắc (dvi-niyama=dual principals), tạm gọi (viññatti) theo thế gian…là «ÂM» (abhāvavācaka=negative) và «DƯƠNG» (ekantaniyama=positive), hay «TĨNH» (acala=static) và «ĐỘNG» (saṅkama=move)…giữa vũ trụ mênh mông.

*NÓ vận hành vừa hạn chế, vừa phi hạn chế, theo đúng «qui luật riêng» (sa-niyama) của NÓ.

<>Nếu con người muốn tìm hiểu phần nào về «DÒNG NGHIỆP LỰC» (kamma bhavaṅga) kỳ diệu nầy, thì nhà Phật khuyên phải tu tập thân tâm (nāma-rūpaṃ saṇṭhapeti), thanh lọc tinh thần (citta sodheti) và phát triển «khoa học tâm linh» (maṇo vaḍḍheti), -THIỀN PHÁP ! -Đây là cách hữu hiệu nhất cho cả 2 phương diện HẠN CHẾ (pamāṇa) và VÔ HẠN CHẾ (appamāṇa). -Để chi ?! -Để đạt đến «đồng sự» (samakālitkatta) tất cả, rằng –pháp hạn chế (pamāṇa dhammā) thì áp dụng xuyên qua tam giới sinh tử luân hồi (tiloka-saṃsāra). -còn pháp vô hạn chế (appamāṇa dhammā) thì thông thấu trong toàn thể các cõi mênh mông, không ngăn ngại (lokuttara), -phản trọng lực, vô tham, vô sân, và vĩnh viễn vô si !

 -Liên quan đến THỨC UẨN (viññāna khandha) của chúng sanh trong tam giới, nhất là loài người, VI DIỆU PHÁP (abhidhamma) nhà Phật còn mô tả, «khi năm trần (pañca bahiddha ālambanāni) thuộc vật chất thô (olārika rūpa), tiếp xúc với năm căn (pañca iṅdriyāni) thuộc vật chất tế (gambhīra sukhuma-rūpa)…nếu năm căn đã được thanh lọc tinh khiết nhờ THIỀN (bhāvanā), giảm thiểu hay dứt hẳn tham sân si, thì Ý THỨC (maṅo-viññāna) sẽ vượt phàm, hay hết hạn chế (=triệt tiêu chấp thủ), trở thành VÔ BIÊN (ākāsānañcā-yatana), không bị ràng buộc bởi bất cứ tính ô-trược lý hóa nào nữa.

*Và với nền tảng thanh tịnh đó, NÓ có thể THẤY CẢNH (ālambaṇaṃ ikkhati) một cách NHƯ THỊ (yathā-bhūta ñāna-dassana), hay thông suốt vạn pháp (sabbadhammā-abhiññāna), tức là biết rõ (bhūta-diṭṭhidhammā-viññatti), rằng nguồn gốc DÒNG NGHIỆP HỮU PHẦN (vibhaṅgassa kamma saṅkhāraṃ paññatti) ấy…liên quan đến TẬT VỌNG ĐỘNG (taṅhāsavabādhā) ra sao.

<>Hãy nhắc lại những «diễn tiến theo CHU KỲ» trong tinh thần, mà Phật Học Nam Truyền (Theravada Buddhasāsana sikkhāpada) gọi là «Lộ Trình Tâm» (Cittavithi), để chúng ta thấy rằng, «một cái biết (hay Ý THỨC) được thành lập trong tư tưởng con người», tuy xảy ra vô cùng nhanh, nhưng nó phải trải qua rất nhiều sát-na thời gian. -Một «sát-na thời gian»(=khaṇa) tạm chế định «dài» khoảng 3/1000 giây.

*Theo Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) thuộc Phật Giáo Nam Truyền (Theravāda), thì có 2 loại LỘ TRÌNH TÂM (Dvi-cittavīthiyo), là «lộ trình tâm xuyên ngũ môn», hay qua 5 giác quan (pañcadvāravīthi), và «lộ trình tâm xoay vần trong ý môn», -tức tại «CỬA Ý» (maṇodvāravīthi), để liên tục thay phiên «phản chiếu ấn tượng» một cách giao thoa với «TƯỞNG UẨN» (saññā-khandha). -Và cần phân biệt rõ rằng, 2 lộ trình tâm nầy tuy liên hệ mật thiết với nhau, nhưng chúng không thể biến thành một được. -Vì lộ trình ngũ môn khi «hòa vào» Ý MÔN thì CÁI BIẾT ngay sau đó  (hay trong thức thứ sáu), không còn như trước nữa. -NÓ lập tức là HỖN HỢP của «cái cũ cộng thêm một lớp ấn tượng của cái mới». -Và nó liền khác, vì đang chứa toàn bộ gốc CŨ (naya) lẫn cảnh MỚI (nava) !  

*Còn xét qua môn «DUY THỨC HỌC», Phật Giáo Bắc Truyền (Mahāyana) nêu ra «BÁT THỨC» gồm 1/nhãn thức, 2/nhĩ thức, 3/tỷ thức, 4/thiệt thức, 5/thân thức, và 6/Ý thức…rồi tiếp theo gọi «mạ-na thức» (maṇa viññāna) là thức thứ 7, và «a-lại-da thức» (ālaya-viññāna) là thức thứ 8…thì chúng tôi nhận thấy «không ổn. -Lý do ?! -Vì «7 thức đi trước có thể tạm xem là cùng loại khi ở Ý MÔN, nhưng «thức thứ 8 thì quả thật khác hẳn !

-Theo cuốn «THẮNG PHÁP TẬP YẾU LUẬN» do Hòa thượng. Thích Minh Châu, Cố Viện Trưởng Viện Đại Học VẠN HẠNH (trước 1975) dịch từ…sách giáo khoa của Tân Viện Phật Học Nava Nalanda, Ấn-độ, tên là «Triết Học abhidhmma» (=Abhidhamma philosophy), thì «lộ trình» gọi là «thập di» hay «chu trình tâm xuyên qua Ý MÔN» (Maṇo dvāra cittavīthi), KHÔNG PHẢI là «lộ trình tâm xuyên qua NGŨ MÔN» (pañca-dvāra citta-vīthi). -Mặt khác, «lộ trình thập di» ở đây, còn có thể xem là «lộ trình tâm cuối cùng của 1 tuổi thọ, kề với cái chết» (cuṭi). -Còn «lộ trình tâm xuyên qua NGŨ MÔN» là vận hành thường xuyên khi con người đang sống, và chưa mãn kiếp !

*Ngay sau cái chết là VẬN HÀNH của sức mạnh QUẢ BÁO (vipāka-bala) hay «ấn tượng ưu thế» (aḍhipati-nimitta) của NGHIỆP (kamma) đã tạo suốt kiếp sống qua…cộng với «dư quả» của nhiều đời trước (atīta-kammā) «tự động nổi lên», rồi «tràn ngập» (ogha), và «cuốn hút» (ākassanā vyāvaṭṭa) THỨC HAM SỐNG (paṭisandhi-citta) vào «chiều duy nhất» (adutiy’āvasaka niyoga) của NÓ, tức là «chiều quả báo bắt buộc trong cảnh luân hồi» (saṃsārassa gati-nimitta niyoga).

(Xin nói rõ, «VẬN HÀNH của sức mạnh QUẢ BÁO (vipāka-bala) hay «hiệu lực ấn tượng ưu thế» (aḍhipati-nimitta) của NGHIỆP (kamma)» nêu trên đây…không phải do Phật giáo đặt ra, mà đó chỉ là cách diễn tả khác đi…của «PHẢN ĐỘNG VÌ CÓ ĐỘNG» (action-ré-action), -một định luật trong khoa học lý hóa  ngày nay !!!

-Chúng tôi mạo muội mệnh danh là «chiều duy nhất bắt buộc» (adutiy’āvasaka niyoga) của sức mạnh nghiệp quả luân hồi (saṃsāra-kamma-vipāka-bala), vì nếu «không là chiều bắt buộc» thì «thức tham sống» (=đúng hơn gọi là thức tiếp nối=paṭisandhi-citta), dù còn rất nhiều vô minh (avijjā) vẫn «tầm chọn» nơi đầu thai (punaruppati) «thuận với lòng tham hơn» (rāga), để «tái sinh» (punabbhava-jāti). Nghĩa là, với tật tham (lobha, rāga) «thức tái sinh» có thể «trốn tránh chỗ xấu» để khỏi CHỊU KHỔ (dukkha) trọn kiếp sau. -Và nếu như thế thì theo «logic»…trên thế gian sẽ không bao giờ có những cặp vợ chồng vô phước, đang sống đày đọa, nghèo cực, đói khát…mà có thể sanh con…! -Vì chẳng có «thức ham sống» hay «thức nối tiếp» (paṭisandhi-citta) nào…muốn nhận họ làm cha mẹ !  

-Chưa kể sự thèm khát kiếp mới còn làm cho thức ham sống «chụp ngay» cộng nghiệp nào gần nhất (trước cận tướng luân hồi dành cho mình) dù cho rất mơ hồ, trong «hệ quả biệt báo» một cách đui mù…không phân rõ «rủi may», để được «tái có thân xác» ! Do đó, trên trần gian mới có tình trạng «những cặp vợ chồng rất thiếu hụt, sống cực khổ, nhiều khi thường xuyên đói khát…mà lại rất dễ sinh con». -Nếu không muốn nói «họ là loại người luôn thiếu dinh dưỡng mà lại «sung sức»…đẻ nhiều !

-Ngoài ra, mỗi «thức ham sống» (paṭisandhi-maṇoviññāna) cũng không phải là một «linh hồn cố định, vĩnh cửu» (dhuvamaṇa) do «tạo hóa toàn năng» ban cho cả, -mà nó là «kết cấu» của giòng điện nghiệp quả, hằng biến tự nhiên…-nhưng vì VÔ MINH (avijjā) và VÔ THƯỜNG (aniccā), mà «nó» tự thay đổi liên tục, thiện ác, sinh diệt, thăng đọa…không ngừng ! 

*Nhân tiện, chúng tôi xin ghi ra đây các «chập thức» (abhisañcaraṇa) trong «chu trình tâm xuyên qua ý môn» (maṇodvāra cittavūthi), tạm gọi là «LOẠI A», và «chu trình tâm thức xuyên qua ngũ môn» (pañcadvāra cittavīthi), tạm gọi là «LOẠI B», để quí vị tra cứu :

LOẠI A :

<>Thuộc chu trình tâm thức ngắn, gồm 10 chập tâm (thập di), vận hành trong 2 trường hợp : chưa chết và ở điểm chết.

*Trường hợp thứ nhất, -xin nêu hình ảnh cụ thể cho dễ hiểu : -Ví như một người ngủ say, bất tỉnh, hoặc vì hiệu lực thuốc mê, 5 giác quan tạm dừng hoạt động…«chợt đóng kín». -Hay khi một người hoàn toàn tê liệt do bị thương nặng. -Lúc ấy ở Ý MÔN (maṅo-dvāra) chỉ có «thức tham sống» (jīvit’upādāna citta-viññāna), cộng với hoạt động của một phần não bộ (lasī-saṅkhāra cetasika), và quả tim (hadaya)lẫn buồng phổi (papphāsa) làm việc (đồng sự).

*Trường hợp thứ hai, -ám chỉ một người cận tử (cuti), «điện từ trong toàn bộ hệ thống thần kinh» đang tan biến, kiệt quệ, sắp chấm dứt !

-Và 10 chập tâm thức (=thập di) trong 2 trường hợp nêu trên là :

1-Paṭisandhi : THỨC NỐI TIẾP (=Ý muốn tham sống),

2-Bhavaṅga : THỨC HỮU PHẦN (hộ kiếp), «vốn liếng nghiệp quả»,

3-Anumaṇa āvajjana : THỨC VỌNG TẦM, hướng ý môn,

 4- Maṇoviññāna : THỨC BÁM VÍU, cuối cùng của kiếp sống,

5- Sampaṭicchana : THỨC NHẬN CẢNH, hay đối đầu quả báo,

6- Santīrana : THỨC SUY ĐẠT, tự biết quả báo là của mình,

7-Voṭṭhappana : THỨC XÁC ĐỊNH, nhận quả báo là chính mình,

8- Javaṇa : THỨC RÀ XÉT (=đổng-tốc), lập lại tối đa 7 lần.

9-Tadālambana : THỨC ĐĂNG KÝ, hay ghi trọn vào hữu phần,

10-Cuti : THỨC TỬ, dứt tuổi thọ, biến thành thức nối tiếp (kiếp sau).

 LOẠI B : 

-Đây là chu trình tâm thức dài, có 16 chập tâm (abhisañcaraṇa) thuộc thức sinh hoạt (jīvita cittavīthi), hay thức đang sống, bắt đầu với dạng «đầu óc trống rổng» :

1-Atīta bhavaṅga : HỮU PHẦN QUÁ KHỨ (thụ động, vô cảnh), hay HỘ KIẾP TĨNH, chưa có đối tượng nào, đập vào bất kỳ đâu, trong 6 giác quan (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý).  

2-Bhavaṅga calana : HỮU PHẦN THỰC TẠI, hay HỘ KIẾP ĐỘNG, khi có 1 biến cố xảy ra, trong tình trạng sắp có cảnh xuất hiện.

3-Bhavaṅga upaccheda : HỮU PHẦN HỮU SỰ, hay DỨT HỘ KIẾP TĨNH, nhưng «chưa biết rõ đối tượng như thế nào, ở đâu».

4-Pañcadvāra vajjana : HỮU PHẦN HƯỚNG NGŨ MÔN, hay HỘ KIẾP tìm đối tượng xuyên 5 giác quan.

5-Dassana vajjana : PHÓNG VỀ NHÃN MÔN, nối qua MẮT.

6-Savana āvajjana : PHÓNG VỀ NHĨ MÔN, nối qua TAI.

7-Ghāna āvajjana : PHÓNG VỀ TỶ MÔN, nối qua MŨI.

8-Sayana āvajjana : PHÓNG VỀ THIỆT MÔN, nối qua LƯỠI. 

9-Phussana āvajjana : PHÓNG VỀ THÂN MÔN, nối qua DA (xúc).  

10-Sampaṭicchana : NHẬN ẤN TƯỢNG ở “môn liên hệ”.

11-Santīraṇa : SUY ĐẠT, so xét ẤN TƯỢNG, nội/ngoại cảnh.

12-Voṭṭhappana : XÁC ĐỊNH, qui nạp ĐỐI TƯỢNG.

13-Javana : ĐỔNG TỐC (diễn lại), rà CẢNH TƯỢNG (tối đa 7 lần).

14-Tadālambana : ĐĂNG KÝ, ghi ấn tượng vào hữu phần (hay sổ nghiệp quả hộ kiếp).

15-Cuti : CUỐI CHU KỲ (tận lộ trình), kết thúc 1 vòng tâm thức.

16-Paṭisandhi : TIẾP NỐI, tái nhập hữu phần tĩnh, trôi yên như cũ.

17-1-Atīta bhavaṅga : HỮU PHẦN ĐÃ QUA, hay HỘ KIẾP vô sự.

(Chú thích : «1 chập tâm» trong «chu kỳ luân hồi luân hồi nghiệp thức» thì vô cùng ngắn. Nó gồm 3 «sát-na» là «sinh», «trụ», và «diệt», mà mỗi «sát-na» «rất phù du» chỉ tạm phỏng chừng 1/1000 giây. Như vậy «một chập tâm thức» «kéo dài» khoảng 3/1000 giây).

<>Theo VI DIỆU PHÁP nhà Phật (Buddhasāsanassa-abhidhammā), «chu kỳ luân hồi tâm thức» (cittavīthi), hay «lộ trình tâm» là 1 VẬN HÀNH cực kỳ vi tế (abhisukhuma saṅkhārā) thuộc đời sống SIÊU TỪ TRƯỜNG của tâm vật trong một con người (tức từ lúc phối hợp phôi thai tạo ra thể xác và tinh thần sau nầy), mà KHOA HỌC THẦN KINH (neuro-science) ngày nay, xuyên qua khảo cứu nhân thể (vốn luôn luôn bị hạn chế trong bản sắc vật chất cụ thể hữu hạn), không thể nào khám phá được !  

*Ở đây, chúng tôi chỉ nêu ra phần nào, để tượng trưng cho cái chiều sâu thậm thâm (antogata-vatthu gambhīra) của «dòng tâm thức phức tạp» trong THÂN SỐNG con người, theo Phật học mà thôi. Vì nội dung chính của bài nầy không phải là «Vi Diệu Pháp» (Abhidhamma), mà là «vài nét về tái sinh», nên chúng tôi không thể đề cập chi tiết về «chu kỳ luân hồi tâm thức» (cittavīthi)…để tránh sự «xa đề».

-Chưa kể VẬN HÀNH (xoay vòng) ấy, tuy nằm TRONG nhưng vẫn nằm NGOÀI «từ trường linh hoạt» của TÂM kết hợp với VẬT…như «sóng cực vi» vẫn vượt qua khỏi cái khung văn minh lý hóa ngày nay. -Và song song với sự thật ấy, chúng ta cũng có thể tạm gọi «sự nằm ngoài từ trường» (hay cách ly…khỏi hẳn khung thị giác), là hiện tượng PHẢN VẬT CHẤT (anti-matière), hay VÔ TRỌNG LỰC (contre gravité).

<>Quay lại «chủ đề bộ tứ» của loạt bài nầy, là 1/ĐẠO PHẬT (Buddhasāsanamagga), 2/KHOA HỌC (Vịjjā), 3/THIỀN PHÁP (bhāvanā), và 4/SỨC KHỎE (ārogya), chúng ta lại thấy rằng «SỨC KHỎEthân tâm» hay «SỨC KHỎEtinh thần lẫn thể xác» vốn là «cái giá trị cốt lõi lẫný nghĩa chính của cuộc sống nhân sinh nhiều thăng trần» (=tiến hóa và sa đọa), -dù cho Triết Lý Đông Tây và Tinh Hoa Văn Học Nhân Loại, có đề cao cái siêu hình nào khác, dựa trên các «giáo thuyết», đã từng hưng thịnh một thời…trong lịch sử ! -Và cho đến ngày nay, chẳng ai biết những văn minh cực điểm xa xưa kia, của quá khứ đã hoàn toàn biến mất…bây giờ có thể dần dần lập lại, theo các pháp xoay vần hay chăng ? -Tức là «biến rồi hiện» !

*Người ta nói «khi đói khát…thì cục vàng không cần thiết bằng chén cơm, ly nước». Ngụ ý cục vàng lúc mới mua có thể làm cho «người chủ» vui sướng trong tinh thần, nhưng giá trị qui ước thế gian của cục vàng cũng làm cho chủ nhân lo lắng, vì sợ kẻ khác chiếm đoạt. -Nghĩa là «mặt trái» của sự làm chủ cục vàng là nỗi lo sợ mất của quí. -Và đó là «nỗi khốn khổ» tiềm ẩn trong niềm vui sướng ! -Xem ra, chén cơm và ly nước liên quan đến sức khỏe khi đói khát, thì «thực tế hơn» là cục vàng liên quan đến niềm vui lúc no đủ. –Dĩ nhiên chỉ trong trường hợp sự đánh giá các vật ấy tách rời hẳn…không liên quan gì đến…việc gián tiếp phục vụ sức khỏe ! 

<>Rồi nói chung, tôn giáo hay «nguồn gốc phát sinh niềm vui(chỗ dựa) của tinh thần», cũng có thể xem như cục vàng. Nhưng Đạo Phật thì không phải là «tôn giáo» loại ấy. -Vì trong bản chất bất vụ lợi và với trí tuệ soi sáng, Đạo Phật vừa là chén cơm và ly nước mang lại sức khỏe cho thể xác, vừa là cục vàng đem đến niềm vui cho tinh thần.

-Còn sự sung túc vật chất, nhất là trong xã hội hưởng thụ ngày nay (tượng trưng bằng những gì quí hiếm), vốn là nguồn gốc phát sinh cách hưởng thụ cầu kỳ…đòi hỏi bởi dục vọng trong tinh thần lẫn thể xác, và là nguyên nhân của lòng tham vô đáy, làm sa dọa tâm thức !

-Dù giai cấp nghèo khổ thường cho rằng «vàng ngọc là xa xí phẩm», nhưng chắc chắn họ không bao giờ nghĩ «đạo đức là xa xí phẩm» cả, vì càng khổ cực con người càng cảm thấy «đạo đức vô cùng cần thiết». Và đó là «cái hoàn cảnh» mà đa số người ít phước, dễ dàng rơi vào cạm bẩy…do những thế lực đạo đức giả giăng ra, -nhất là «nghĩa cử» của một số giai cấp lãnh đạo, đã khôn khéo, kín đáo cướp của dân, rồi tung tiền để «cứu tế» dưới biểu ngữ của mặt trận tôn giáo làm «từ  thiện»…đang có rất đông quần chúng…tự biết thân phận «gió chiều nào phải nghiêng chiều ấy» để «tùy thời ủng hộ»…là một hiện tượng có nội dung bất thiện !

-Hãy nhắc lại «bảng thoát dịch» lời phát biểu về tín ngưỡng, của nhà Bác học nổi tiếng, ông Albert Einstein :

“Tôn giáo của tương lai (nhân loại) phải là tín ngưỡng hoàn vũ. Nó vượt khỏi thẩm quyền thượng đế, và không ràng buộc bởi tín điều lẫn thần học. Tôn giáo phải bao gồm qui luật tự nhiên đối với tinh thần, nó cần đặt nền tảng trên cảm giác, phát sinh từ sự trải nghiệm an vui, thể xác cũng như tinh thần…như một nguyên tắc duy nhất đầy đủ ý nghĩa. -Nếu có một tôn giáo dung hợp với khoa học tân tiến, thì ẤY phải là Đạo Phật”.

*Phải chăng trọng tâm vấn đề ở đây, rằng «AN VUI là sức khỏe của tinh thần và thể xác ?! -Và mặt khác, chúng tôi không nhận thấy, «nội dung lời nói của nhà bác học Albert Einstein», có thể đưa đến kết luận rằng, «Đạo Phật là tôn giáo vô thần». Vì đạo Phật vốn khác hẳn các quan điểm của duy vật và đoạn kiến ! -Họ là một khuynh hướng cực đoan, đối nghịch hẳn với các tôn giáo, gọi là «hữu thần» của dân gian. -Và theo Phật học, 2 chữ «hữu thần» không duy nhất ám chỉ «có niềm tin nặng về quyền hành linh thiêng», hay tha lực ! -Mà đối với nhà Phật, «hữu thần» còn mang ý nghĩa «thuộc về năng lượng kỳ diệu» (=thần) của các chúng sanh tiến hóa cao hơn loài người.

-Đức Phật đã «tiết lộ» có những sinh linh như thế. -Nghĩa là «Đạo Phật vừa hữu thần vừa tự lực» (nhờ chánh tín), không vô minh tùy thuộc vào tha năng, -lấy trí tuệ và trung đạo làm nền tảng tiến hóa tâm linh cũng như thể xác…một cách khoa học…trong mọi hoàn cảnh !

Quan niệm của Đạo Phậtvề «TÔN GIÁO».

<>Xin nhắc lại «châm ngôn» của người tin Phật, rằng «tất cả hành động đều dành cho phẩm CHÂN GIÁC NGỘ». Vậy «Đạo Phật làCÁCH SỐNG sáng suốt, quân bình, để hóa giải mọi xung đột nhị biên (THOÁT KHỔ). -Và nhờ tận cùng hiểu biết (qua trải nghiệm), toàn giác…mà các Ngài quán triệt hết sự THẬT biến dịch, nên hiển nhiên gọi là «duy linh» -cái sự thật ở mặt sau của HIỆN TƯỢNG.

-Từ đó…Phật ban bố CÁCH SỐNG GIẢI KHỔ (dhammena jīvitaṃ) đến chúng sanh, nhất là nhân loại để cứu độ, chứ không phải để tạo ơn đức chi cả ! -Ngài hành động như vậy do TRÍ TUỆ và TỪ BI, muốn «đánh thức» cùng «soi sáng» loài người, trong suốt thời gian «hữu dư niết-bàn», còn tại thế. -Phật biết tất cả đã trải qua và chịu đựng quá nhiều đau khổ luân hồi (thăng đọa), khiến cho «tâm linh» bạc nhược, mê muội, tối tăm, thoái hóa, sa đọa.

-Ngoài nhân loại ra, Đức Phật cũng ban bố giáo lý giải thoát đến toàn thể SINH LINH cao hơn, tạm gọi là «thiên chúng» (deva), có nhiều phúc hạnh hay oai lực vượt hẳn loài người. -Khi hội đủ duyên lành, «thiên chúng» cũng có thể «hộ trì» những ai không tội lỗi, ít tham sân si, thanh khiết, nhiều ĐỨC ĐỘ (brahmacariyā) đang gặp hoạn nạn. Tất nhiên, không phải mọi trường hợp cầu cứu đều được đáp ứng ! Huống chi những kẻ gian manh, hung ác mà tin tưởng «thần quyền», rồi cúng bái lo lót…để được «che chở»…thì hoàn toàn hoang đường, tà kiến ! -Tai họa hơn nữa, là những nhà nước gian ác toàn trị cũng «nhân đó»…khai thác dị đoan mê tín, ngu dân để dễ dàng cai quản !

-Theo Phật học, những «thiên chúng» ấy tuy thuộc vào cảnh giới «duy linh», nhưng không phải vì vậy mà họ được đặt ra ngoài luật nhân quả. -Còn «năng lượng tinh thần kỳ diệu» kia, vốn là «sức sống» của họ, hay của «đồng loại cộng nghiệp với họ», nên đối với đạo Phật… ấy không có gì phải xem là «phép lạ» ! -Tất nhiên, bất cứ chúng sanh nào nhiều vô minh…đang ở cảnh thấp hay sa đọa, lại thêm đầu óc ngu muội…mê tín, có thể xem đó là «tha lực cứu rỗi». -Rồi không phải vì vậy mà chấp nhận  «phổ thông hóa» tà kiến, tin rằng «không cần tu thân sửa tánh», -chỉ cần «thờ phượng chư thiên là sẽ được bảo hộ» !

-Nghĩa là nguyên tắc nhân quả (hay đúng hơn là luật nghiệp quả) vận hành trong tất cả các cõi chúng sinh (trời hay người) một cách ngang nhau, chẳng có ngoại lệ ! -Vả lại, đạo Phật không phải chỉ giải khổ một mặt tinh thần -hoặc duy nhất thể xác, -mà đúng ra là cho cả 2 phương diện TÂM và VẬT, một cách trung trực, quân bình, không lý thuyết suông, không hứa hẹn cực lạc hoang đường !

<>«Phật giáo luôn luôn tố cáonhững kẻ dùng biện luận, vô tình hay cố ý tạo ra ẢO TƯỞNG. -Vì căn cứ trên «Bài Giảng Thứ Nhất», gọi là «Kinh Chuyển Pháp Luân» (Dhammacakka pavattanasutta), mà đức Phật đã từ bi chia xẻ đến nhóm 5 đạo sĩ Kiều-Trần-Như (Pañcavaggiya Koṇḍañña), gọi là «Tứ Diệu Đế» (catu ariyasaccāni). Theo đó, Ngài đã xác nhận ẤY không phải do Ngài đặt ra, mà là pháp hằng hữu (niccamatthi), khả thi (sādhiyadhammaṃ), và đã chứng đắc» (sacchikaraṇaṃ), bởi Chư Phật, -và nhất là từng được thực nghiệm xuyên qua nhiều kiếp, trước khi hoàn toàn giải thoát !

-Để chứng minh điều nầy, chúng tôi xin nêu ra đây một số «cụm từ then chốt» (gồm Pāḷī song song với thoát dịch Việt) trong bài kinh «Chuyển Pháp Luân» (Cakkappavattana-sutta), cùng thiện tâm giúp quí vị tùy tiện tra cứu TỨ THÁNH ĐẾ (Catu Ariya saccāni). -Đó là : 

-Pariññeyyanti = «Từng chịu đựng». -Pariññātanti = «Đang trải qua».

-Pahātabbanti = «Đã khám phá». -Pahīnanti = «Hiện được nhận diện».

-Sacchikātabbanti = «Đã đắc thật». -Sacchikatanti = «Chắc chắn đạt»

-Bhāvetabbanti = «Hoàn toàn khả thi». -Bhāvetanti = «Đã viên dung».

*Nếu đúc kết một cách vô tư quan niệm của người tin Phật, thì «Tôn giáo là hệ thống minh triết VỊ THA, đáng tôn kính, đầy sáng suốt, luôn luôn KHAI TRÍ, phá tan ngu dân, có hiệu lực giảm thiểu xung đột, -nhất là DIỆT chịu đựng dốt nát, lạc hậu, tối tăm, phiêu lưu, vô minh (dukkha nirodha). -Nói cách khác, tôn giáo (theo đạo Phật)làGIÁO LÝ GIẢI KHỔ…trong biệt nghiệp lẫn trong cộng nghiệp».

-Còn nói về KHAI TRÍ (ñāna dikkhā = intelligent initiation), -đối trị ác chính,chúng tôi xin nhấn mạnh rằng, sự hạn chế, cấm đoán, hay khủng bố một cách khéo léo, có kế hoạch tô màu để đánh lạc hướng…-không cho phép HỌC ĐƯỜNG LÀM VIỆC VÔ TƯ, –không cho phép báo chí THÔNG TIN TRUNG THỰC đến toàn thể quần chúng, của các chế độ vô thần, độc tài toàn trị ngày nay, chính là một dạng NGU DÂN (avivecakatta=obscuratism) rất thâm hiểm, tàn độc !

*Nhờ bản sắc KHAI TRÍ (ñāna dikkhā sabhāva), mà Đạo Phật được nền «Văn Minh có bản sắc Phương Tây» (=Âu-Mỹ-Úc-Nhật) xem là «NGHỆ THUẬT SỐNG» đầy ý nghĩa tích cực, dựa vào minh triết lẫn thực nghiệm, để mỗi người được thành công 3 việc :

 1-Tự biết cải thiện hạnh kiểm chính mình (bằng GIỚI=sīla),

2-Tự biết thanh lọc nội tâm (bằng ĐỊNH=samādhi, thiền pháp), và

3-Tự biết soi sáng bản thân một cách khoa học (bằng TUỆ BÁT-NHÃ = prajñā), để thăng hoa.

-Từ đó, THÂN (kāya) và TÂM (citta) con người, đương nhiên sẽ lành mạnh, trở thành «hiện thực» của trí sáng suốt, của dũng cảm, và của từ bi. -Đây là 3 yếu tố làm cho đời sống thân tâm khỏe mạnh và hạnh phúc. -Trong Phật học còn gọi là BI TRÍ DŨNG !

-Ai nhân danh Phật giáo mà dung dưỡng mê tín, khuyến khích tín đồ phó thác số mệnh cho thần linh, chính là kẻ phản bội đạo Phật, nếu không muốn nói là lừa gạt, xảo trá, lạm dụng, và phá hoại văn hóa hướng thiện của nhân loại ! -Chưa kể những kẻ muốn tiêu diệt Phật giáo, còn trắng trợn tuyên truyền rằng, «những gì được tìm thấy một cách vô tư, gần với Kinh Điển Pāḷī Phật Giáo Nguyên thủy nhất, không phải là «đạo phật nhập thế» nhân loại đang cần, mà là«những tư tưởng cổ hũ, bảo thủ, lỗi thời» (!?).

-Do sống với ác kiến…khai thác tôn giáo vụ lợi, họ chỉ muốn đạo Phật «phải là» những hình thức duy vật xu thời, phát triển phiêu lưu… (tương đương với chạy theo dục vọng)…gọi là «hợp với khuynh hướng xã hội» cần hưởng thụ vật chất ngày nay. -Hoặc ngược lại, đạo Phật phải là «đầy ắp hữu thần» để si mê đặt trọn niềm tin vào cứu độ của «thần thánh» một cách mù quáng «tuyệt đối duy linh» !(?). -Quả thật tham sân si (=vô minh) đã che áng họ quá dày, nên họ chẳng biết rõ «giáo lý vị tha, trí tuệ (thông thoát) của Chư Phật muôn đời vì chúng sanh như thế nào» !  

–Nói cách khác, dù cho đã trải qua bao nhiêu thời gian, chân lý giải thoát của Đạo Phật vẫn luôn luôn thích hợp, không bao giờ lỗi thời hay lạc hậu, như các hạng phàm phu tục tử suy nghĩ ! –Và trong thực tế, chỉ có đạo đức, hạnh kiểm nơi con người đã suy đồi, lương tri không còn minh mẫn, khó hiểu đúng chiều sâu và giá trị TRI HÀNH HỢP NHẤT trong kinh Phật mà thôi !».

<>Lại nữa, một Bậc Toàn Giác (Sammāsambuddha) tuy luôn luôn biết «QUẢ ĐẤT (hay bất cứ hành tinh, thiên thể nào) cũng LÀ MÔI TRƯỜNG CHUNG của tất cả chúng sanh HỮU TÌNH lẫn VÔ TÌNH, đang sống nhờ trên nó». –Nhưng giáo lý giác ngộ sẽ không đưa đến chủ trương xóa bỏ lãnh thổ, biên giới, tài sản riêng (bhava) của từng sinh linh nào. -Vì sao ?! -Vì đó là BIỂU LỘ của phước (puñña) hay tội (pāpa) trong «qui luật» nghiệp quả tương báo, xuyên qua nhân duyên tương tác, và thuộc căn cơ mỗi động tử trong luân hồi, giữa 3 cõi (trời, người, và đọa cảnh).

-Người tin Phật, có CHÁNH KIẾN không nghĩ sai rằng, lãnh thổ, biên giới, tài sản của ai…là do ngẫu nhiên (hay trời định), -mà nó vốn là HIỆN TƯỢNG nằm trong CHU KỲ nhân duyên quả ! -Nhưng khi con người bị chìm ngập trong tham sân si (=vô minh) thì cho rằng «mặt đất hay tất cả những gì có giá trị, hiện hữu trên (hay trong) địa cầu đều thuộc về kẻ mạnh» (=luật rừng). Vì vậy, họ đã không ngừng đảo ngược sự biểu lộ của qui luật vũ trụ, bằng cách dùng «lý luận duy vật» (=ngu dân), san bằng mọi hiện tượng nhân quả, để càng về sau càng chắc chắn làm khổ đồng loại, gây oan trái…và khó tránh khỏi quả báo thảm khốc, cho chính họ và con cháu nhiều đời về sau.

<>«PHÂN TÂM HỌC» chỉ nói trên lý thuyết…về «tâm tư»  con người khi còn sống, nhưng nó không thể «xác minh» xa hơn môn Y KHOA THẦN KINH NHÂN THỂ (Neurologie). -Còn Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) trong Phật giáo thì vẫn trình bày một cách minh triết (với thực nghiệm cụ thể (tu tập) bằng thân và tâm), về vận hành xoay vần trong sự hiện hữu, nhất là con người nói riêng, hay vạn vật nói chung. Và SỨC KHỎE của tất cả phải là điều nòng cốt !

<>Xem ra, trong một vũ trụ đang CÒN (=diễn tiến), liên tục «xoay vần», hết ngày lại đêm, hết sáng lại tối, hết văn minh lại lạc hậu, hết thăng lại đọa…mà duy vật cho rằng «chết là HẾT» thì hoàn toàn thiển cận, nghịch lý, phản trí tuệ, và phản khoa học…nên «SỰ LUÂN HỒI» (hay «hợp tan, sinh tử lập lại») là một SỰ THẬT trong «bộ máy hằng biến dịch» (=thực trạng của vô thường). -Con người đầy tham sân si dù chẳng muốn chấp nhận luật trả vay cũng không tránh được !

-Từ đó, CHÁNH KIẾN đối với sức khỏe con người (tinh thần và thể xác), là một yếu tố tối ưu…để LUÂN HỒI trong nhân quả tiến hóa. Đó là lý do chúng tôi nêu ra song đề «Phân Tâm Học» và «Vài nét Phật giáo về Tái Sinh» trong bài nầy, với thiện ý «trình bày minh bạch», nhắm đến «nổ lực rồi cậy trông» ! -Là «người học Phật», chúng ta không nên vì «phá chấp», vì «tánh không» mà phủ nhận công phu vô lậu của giới định tuệ. -Hãy coi chừng…tư tưởng ẤY cũng là một loại cực đoan ! –Và đừng quên rằng, tướng trạng dễ thấy nhất của VÔ MINH (=si mê) là lười biếng, thụ động, không muốn tinh tấn trau dồi hạnh kiểm, hay tránh hành đạo nghiêm chỉnh…-và thường xuyên «tự kỷ ám thị» bằng lý luận rằng, «sống nhập tâm với phá chấp», hay «với vô ngã»…là đủ !

-Nhắc lại rằng, «dòng điện tâm linh 2 chiều» và «biến hóa hợp tan vật chất»…vốn là «CƠ SỞ» của 3 phát biểu LÝ HÓA rất khoa học mà các nhà thông thái già dặn…thường tiết lộ, -xin mạn phép ghi ra bằng song ngữ Việt-Pháp sau đây : 

«Không gì được thành lập» (lần đầu) = «Rien n’est créé».

«Không gì sẽ biến mất» (lần chót) = «Rien n’est perdu».

«Tất cả là biến dịch» (hằng thay đổi) = «Tout se transforme».

<>Tóm lại, LUÂN HỒI theo chu kỳ TRẢ VAY tuy đa dạng, nhưng LÀ điều chắc chắn. -Tin hay không nó vẫn thế ! -Chẳng vì TIN mà phải nhận CÁI KẾT từ những gì mình đã làm. -Hoặc ngược lại, cố ý KHÔNG TIN mà tránh được nghiệp báo ! -Người thông minh không giác ngộ sự thật quá muộn, để chẳng còn thời gian điều chỉnh.

-«Cái kết» ở đây chính là trách nhiệm. -Như trong toán học vậy, nếu nhân quả là ĐỊNH LÝ thì trách nhiệm là HỆ LUẬN. -Và chẳng bao giờ có định lý mà không có hệ luận ! -Đạo Phật xem «sự trốn tránh trách nhiệm là một loại tà kiến», và cũng là ác tính phá hoại xã hội !

-Người ta vẫn nói «không ai có thể kéo ngược thời gian để sửa lại lầm lỗi…». -Nhưng với thiền học trong Đạo Phật, người ta có thể làm được điều đó. -Vì khi sống trong tỉnh thức (vipassanā), chúng ta sẽ thấy rằng, «sự định tâm» tự nó biết «ý thức» trách nhiệm ở HIỆN TẠI. Từ đó, sự «điều chỉnh quá khứ» (hay cải thiện lỗi cũ) có thể thực hiện. -Bởi lẽ trách nhiệm của một hành động, sau đó luôn luôn biến thành «quả báo», chẳng còn là trách nhiệm để khai thông nữa ! -Theo Phật giáo, muốn chuyển hóa nghiệp quá khứ, phải hằng ngày tu tập. Vì SỐNG THIỆN trong HIỆN TẠI, chẳng những có thể giảm bớt tội xưa, mà gia tăng quả phúc…đã tạo trong quá khứ !

-Ví như một chiếc xe, ra đời cách nay mấy trăm năm…với khá nhiều «khuyết điểm», ẩn bên trong lẫn bên ngoài sản phẩm. Nhưng nhờ suốt giòng thời gian với những «hiện tại nối tiếp», người ta đã không ngừng cải thiện…nên chiếc xe mỗi ngày một tốt hơn, -chẳng còn nhiều nét xấu xưa nữa. -Nghĩa là…dù không ai có thể quay về quá khứ để «điều chỉnh» sai lầm, nhưng hiện tại…hầu hết những khuyết điểm cũ trong chiếc xe đã được giải quyết ! -Đó là nhờ «ý thức trách nhiệm ở hiện tại».

*THIỀN PHÁP (bhāvanā) là «cây văn hóa» trổ ra «hoa trách nhiệm» ! –Hãy sớm cải thiện hiện tại bằng TRÁCH NHIỆM, để vững vàng xây dựng tương lai bằng CHÁNH KIẾN (Sammādiṭṭhi) !