Bài XVI

«DUY LÝ» mà KHÔNG NÔ LỆ nguyên tắc.

<>Xin nói rõ, chữ «DUY» (chế định) ở đây trong nhà Phật, là «nghiêng nhiều» về «SỰ THẬT hiện tại», hợp với «trải nghiệm sáng tạo» (dựa trên TRUNG ĐẠO (Majjhima paṭipadā magga), nhưng NÓ không có nghĩa là «đóng khung» hay bị «cầm tù» bởi một nguyên tắc nào đó (vốn chỉ được nhìn nhận một thời). -Chữ «LÝ» là qui nạp khách quan của thực hành, xem là THIỆN PHÁP (kusala dhamma), chứ không phải của lý thuyết từ các «triết gia», vẫn luôn luôn «vướng chấp» vào «các tiền đề qui ước», hay «một số đồng thuận nào đó» (vì lợi ích gọi là «chung») do dân gian đặt ra, sẽ còn nhiều thay đổi tùy cảnh, thuộc pháp chế thế gian). -Phật học quan niệm «DUY LÝ» là dựa trên hiệu lực trung đạo, -đồng thời cũng là «PHẨM CÁCH QUÂN BÌNH» (thường xuyên) trong đời sống «biến thiên» hằng ngày.

*Riêng việc trình bày về TRUNG ĐẠO như thế nào, là một đề tài khác, chúng tôi không thể bàn rộng NÓ ở đây, vì sợ loãng «nội dung chính» của soạn phẩm. -Và để bù lại, chúng tôi kính mời quí vị tìm đọc bài số 2 thuộc cuốn «Bản Sắc Khoa Học Trong Phật Giáo», đã được ấn tống năm 2022, cùng soạn giả TL). -Chỉ xin nhân tiện nhắc lại 2 phẩm cách tiêu biểu hướng đến phục vụ nhân sinh của Trung Đạo trong sách ấy, là :

NHẬP THẾ và XUẤT THẾ

*Nhập thế (lokiya) trong cái nghĩa dấn thân xây dựng, thì tìm lại SỰ QUÂN BÌNH (samabhāratā), lành mạnh và hữu hạn (upasamāya), nhằm cải thiện (saṃvattati) thực tại ít hay nhiều phiền não, chữa trị bệnh hoạn «thân tâm», do quả xấu của nghiệp ác tiền kiếp (purāna akusala kamma) từ quá khứ (atīta), đồng thời cũng không tạo nghiệp ác mới (nava akusala kamma), để khỏi nhận quả báo xấu, đau khổ trong tương lai (anāgata) !

*Xuất thế (lokuttara) với cái nghĩa toàn xả…thì thiết lập SỰ QUÂN BÌNH, lành mạnh về lâu về dài (dhuva), bằng tu tập thân khẩu ý, triệt tiêu tham sân si, dứt vướng mắc ngũ uẩn, giải khổ cả thân lẫn tâm, cải thiện sức khỏe và chấm dứt luân hồi khi mãn kiếp, -hay NIẾT-BÀN (nibbāna), thanh tịnh bền vững !

<>Thực tế hơn nữa…là trong cuộc sống tục lụy, đầy nhiễu nhương, một người hướng thiện phải trông cậy vào GIỚI-ĐỊNH-TUỆ (sīla-samādhi-paññā), nhất là nương nhờ THIỀN PHÁP (jhāna bhāvanā nissāya) để cho thân tâmcàng thường quân bình càng tốt, vàđược trải nghiệm cái hạnh phúc tương đối trong khi hành đạo». Còn khi «xả thiền» thì thân tâm của «thiền nhân» (phàm), vẫn không tránh được phải rơi vào «môi trường cộng nghiệp» (sādhāraṇa kamma) vốn bất tiên liệu, và tự nhiên va chạm cả 2 tình trạng thuận lẫn nghịch hằng ngày…trên thế gian !

<>Rồi phẩm cách «đạt được sự thăng bằng» (samabhāratā = equilibrium) nhờ THIỀN PHÁP (bhāvanā dhammā), là khi tâm tạm thời an trú (ekaggatā aciraṭṭhāyī) vào 1 ĐỀ MỤC bất vụ lợi (sobhana kammaṭṭhāna). «Thiền tâm lúc ấy tuy vẫn biết ngoại cảnh, nhưng không bị lôi cuốn bởi những đối tượng thấp hèn xung quanh (akusal’ālambanāni)…nên tạm gọi «THĂNG BẰNG» (samabhāratā). -Nghĩa là tâm thức «người hành thiền» đang nhất thời chấm dứt phóng dật, không lang thang giữa cõi đời tục lụy, không phí phạm năng lượng, rất cần thiết cho sự sống lý hóa, hay sức khỏe. 

*Nhưng «PHÁP NHẬP THẾ» còn có ý nghĩa khác, là «dấn thân» hay «lên đường hành thiện», để cuối mỗi kiếp sống…được tái sinh vào cõi TIẾN HÓA, -với mục đích về lâu về dài, là xây dựng vững chắc con đường thanh tịnh tương lai, nhằm «tái lập» thường xuyên SỰ THĂNG BẰNG (samabhāratā) trong ánh sáng giác ngộ (sambodhi-vịjjā), hầu sớm thoát khỏi các vòng nghiệp quả tái sinh sa đọa, thì «pháp nhập thế» (lokiya dhammā) ấy mới đầy đủ ý nghĩa, để giũa mòn phiền não…rồi sau cùng chấm dứt nguyên nhân chính là VÔ MINH (avijjā).

<>Như vậy, CÁC VÒNG sinh tử LUÂN HỒI, không luôn luôn là những «vận hành tiêu cực», mà vốn tùy cách sống thanh cao hay thấp hèn, -rằng khi một sinh linh quyết tâm hướng thiện, (kusalādiṭṭhāno) thì nhờ đó có thể TÁI SINH để tiếp tục thiện hạnh, tiến hóa…thu ngắn lộ trình ra khỏi rừng sinh tử» (saṃsāra), giải thoát. -Nghĩa là NHỮNG VÒNG LUÂN HỒI cũng có 2 mặt, là tiêu cực và tích cực !

-Hiện tại, có một khuynh hướng tốt cho rằng, «giữ gìn sức khỏe thân tâm bằng cách tiết kiệm năng lượng (=hạn chế hay chấm dứt «hưởng thụ» sắc dục), và «VỆ SINH TINH THẦN» (=tịnh tâm, không nghĩ bậy). Đây là một khuynh hướng gián tiếp ám chỉ tác dụng của ĐẠO PHẬT và thiền pháp (Buddhasāsanassa bhāvanā) ! -Nếu chúng ta đọc lại toàn bộ kinh Phật, thì sẽ thấy đâu đâu Phật cũng khuyên con người hãy «bình tĩnh, TỈNH THỨC mỗi khi hành động» (=tạo nghiệp) và «cẩn thận với tham sân si»…có lắm trò lôi cuốn, lừa gạt !

-«Hạn chế hưởng dục» phải chăng là cách giữ vệ sinh tinh thần của thế gian, được diễn tả giản dị, bình dân, -thay vì trình bày về THIỀN HỌC (bhāvanā) trong nhà Phật (Buddhasāsanā), một cách TRI-HÀNH (lý thuyết đi đôi với thực hành), nêu ra nhiều chi tiết tế nhị, sâu sắc, trừu tượng, -rồi phải qui nạp thành phương pháp áp dụng, với mục đích làm rõ ràng «kỹ thuật thanh lọc thân tâm», -tương đương với phương pháp phòng ngừa và giữ vệ sinh đời sống !  

-Nhắc lại «BỐN  CHỦ ĐỀ CHÍNH» của soạn phẩm nầy, là :

a/Đạo Phật (Buddhasāsana). Cách sống đưa đến anh minh, giác ngộ,

b/Khoa học (vijjā). Phương pháp từ trí tuệ (paññā),do tịnh tâm,

c/Thiền pháp (bhāvanā). Cách làm tâm sạch sẽ và an trú (appanā),

d/Sức khỏe (ārogya). Thân thể lành mạnh, yếu tố hạnh phúc.

*Vắn tắt các mục tiêu nêu trên :

1/Của ĐẠO PHẬT, gồm giới-định-tuệ (sīḷa-samādhi-paññā) cùng sự đóng góp của nhiều giáo lý khác, làm thanh cao thân tâm.

2/Của KHOA HỌC, cải tiến tiện nghi,giảm thiểu áp lực thuận nghịch.

3/Của THIỀN PHÁP, trong hay ngoài Phật giáo đều đề cao, phát huy óc thông minh, thường xuyên sáng suốt, an tĩnh.Và…

4/Của SỨC KHỎE, thiết lập tinh thần và thế xác lành mạnh, nhắm đến đời sống tiến hóa, hạnh phúc.

<>Cả 4 cần đi chung với nhau, khi nhắm đến sự xây dựng 1 nền văn hóa hướng thiện, làm phát sinh và duy trì an vui cho nhân loại.

<>Rồi càng nghiên cứu sâu xa vào Phật học, đặc biệt là về thực trạng luân hồi, chúng ta càng thấy rằng «mỗi lần tái sinh là một giai đoạn, để NGŨ UẨN (pañca khandhā) hay kiếp sống con người, tuy có chồng chất thêm «các nghiệp quả tiêu cực» (akusala kamma-vipāka) dù bất đắc dĩ (do khó tránh được), nhưng cũng nhờ VẬY, mà chúng ta có thể tô bồi «nghiệp quả tích cực» (kuasala kamma vipāka), giảm thiểu tình trạng tội lỗi,để từ đóHÓA GIẢI sa đọa,và THIẾT LẬP tiến trình thăng hoa, như kết quả TẤT NHIÊN…-mà một người sáng suốt, cầu tiến…có thể tự do CHỌN LỰA !

<>Đồng thời, chúng ta cũng tìm ra được «nguồn gốc của KHỔ», và là ĐÁP ÁN cho câu hỏi muôn đời : «-Tử sinh đồ (saṃsāra) hiện hữu trong tâm thức tất cả chúng sanh…-phát xuất từ đâu, -để chi, –cũng như làm sao giải thoát !?». -Vì Phật học đã nhiều lần phát biểu :

<>Tử sinh đồ (saṃsāra) phát xuất từ TÂM THỨC (citta-viññāna) chứa tham sân si, của mỗi chúng sanh. -Rồi mỗi chúng sanh luôn luôn có 2 đáp án, là… =>nếu muốn TIẾN HÓA, giải thoát khổ đau, dứt sinh tử luân hồi, đạt niết-bàn (nibbāna), thì phải hành thiện (trì giới và tu thiền), tận diệt tham sân si…=>nếu nhu nhược buông trôi, thì nhận hậu quả SA ĐỌA, chịu đựng vướng mắc, lạc lối, đau khổ, tù ngục (niraya, domaṇa, dukkha), -nghĩa là «đầu hàng» tham sân si, là bỏ mặc tâm thức trong VÔ MINH (avijjā) ! 

<>Xin nhắc lại, không phải ngẫu nhiên mà Phật Giáo được một phần lớn nhân loại tin kính và thực hành như một «khoa học sống» (jīvita vịjjā). -Mà là do Phật giáo khám phá ra được CON NGƯỜI chỉ là một hỗn hợp tạm thời của 5 TẬP KHÍ (pañca khandha), gồm :

1/Sự tích tụ vật chất THÔ cũng như TẾ, nói chung là cấu kết tứ đại, còn gọi là «tập khí thân mạng» (SẮC UẨN = rūpa-khandha),

2/Sự nắm bắt toàn bộ cảm giác có TỪ TRƯỜNG, còn gọi là «tập khí hữu tình» (THỌ UẨN  = vedanā-khandha),

3/Tật ghi nhận mọi biến cố và LUÔN GIỮ ẤN TƯỢNG, còn gọi là «tập khí ký ức» hay (TƯỞNG UẨN = saññā-khandha),

4/Sự linh hoạt lý hóa, hay TÍNH TỰ ĐỘNG CHUYỂN VẬN, còn gọi là «tập khí tương tác» (HÀNH UẨN = saṅkhāra-khandha),

5/Sự cô đọng phản chiếu, hayNHÂN DUYÊN QUI NẠP,còn gọi là «sinh hoạt» làm thành tánh biết (THỨC UẨN = viññāna khandha).

<>Phật học còn nói rõ về 5 tập khí (hay NGŨ UẨN = pañca-khandhā) ấy, «biểu lộ» liên quan như sau :

1/SẮC UẨN (rūpakhandha)là hiện thân của toàn bộ cấu kết nghiệp quả, xuyên qua thời gian quá khứ và hiện tại, bằng cấu kết tứ đại THÔ (olārika rūpa).

2/THỌ UẨN (vedanākhandha) là cảm năng củaphối trí tất cả tri giác, xuyên qua các giác quan, bằng tứ đại vừa THÔ vừa TẾ (Olārikaca sukhumarūpaca)…-hay còn gọi là hệ thống thần kinh.

3/TƯỞNG UẨN (saññākhandha) là sự tồn trữ củaghi nhận ấn tượng mọi biến cố, xuyên qua giác quan thứ 6, bằng tứ đại vừa TẾ vừa PHI TẾ (sukhuma cābhisukhumarūpaca).

4/HÀNHUẨN (saṅkhārākhandha) là hoạt động xoay chiều (hoán vị) của thân tâm trong từ trường lệch, tạo hình cong (lai đáo), theo quỷ đạo của quả đất, dưới dạng tứ đại sinh hoạt vừa THÔ vừa TẾ (sukhuma c’ābhisukhuma-rūpaca catu mahādhātu saṅkhārā).

5/THỨC UẨN (viññānakhandha) là tánh biết đối tượng (hay «cảnh xung quanh» thông qua 6 giác quan trong kiếp sống, dưới danh nghĩa tinh thần, vừaTHÔ (xác) vừa TẾ (linh hồn).

<>Đức Phật lúc sinh tiền, Ngài đã ví NGŨ UẨN (=thân tâm con người), như một cổ xe. -Nếu muốn nó «hoạt động» dẻo dai («khỏe mạnh»), thì phải bảo trì NÓ đúng cách. -Ngụ ngôn rằng khi các bộ phận trong xe vận hành…-liên hệ tốt với nhau như thế nào…thì ngũ uẩn trong một con người (sắc, thọ tưởng, hành, thức), cũng phải vận hành…hợp tác…thăng bằng…như thế ấy !

*Mặt khác, cũng nhờ «DUY LÝ TRUNG ĐẠO» mà chúng ta luôn  luôn biết rõ rằng «bình an của THÂN cũng là bình an của TÂM»…-và ngược lại ! -Để chi ? -Để tránh 2 cực đoan, là «mù quáng duy vật» (xem vật chất trên đời quan trọng hơn hết), và «mù quáng duy tâm» (xem «linh hồn» con người là «chủ thể» hằng hữu). -Đồng thời xin báo động rằng «thân tâm tương quan, hỗ trợ nhau như thế nào», thì «tham sân si cũng cấu kết, hỗ trợ nhau, gieo rắc ác pháp như thế ấy». Nhất là khi chúng «hợp tác một cách rất xảo quyệt», để biểu diễn tấn tuồng «đạo đức giả», thì lúc ấy hình ảnh «đại nhân», «đại nghĩa» do chúng chế tác ảo diệu không kém…-xem ra còn THẬT hơn là cung cách của một nhà hiền triết chân chính !

-Vậy đâu là «dịp tốt» (sundara kāla) trong «vận hành ngũ uẩn» (pañcakhandha-saṅkhārā) để TUỆ CĂN (paññiṅdriya) có thể ngăn cản tham sân si, không cho chúng xen vào, gieo rắc ác nghiệp ?! -Xin nhắc lại Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) :

<>NĂM UẨN (pañcakhandhā), sắc, thọ, tưởng, hành, và thức, có thể được tượng trưng bằng THÂN NGƯỜI đang sống với 6 giác quan bình thường, là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, và ý. -Tất cả nằm trong 2 thuật ngữ tiêu biểu của nhà Phật, gọi là SẮC (rūpa) và DANH (nāma). -Sáu giác quan (cha-iṅdriyāni) nầy hằng va chạm, tiếp thu, và tương tác với SÁU TRẦN CẢNH (chālambanāni), là sắc, thinh, hương, vị, xúc, và pháp. Từ đó, THỌ UẨN (Vedanā khandha), tạm gọi là KHẢ NĂNG «phối trí toàn bộ cảm giác», mới có «vật liệu sinh hoạt»…để tự động làm việc…-«hiệu lực» của nó là TẠO NGHIỆP !

-Và toàn bộ trần cảnh thường xuyên đập vào 6 giác quan kia…vẫn là một điều tự nhiên, không ai trên mặt đất tránh khỏi. -Nhưng khi một người phàm không được thiền pháp «hộ trì», thì mỗi khi «1» trong «6» giác quan tiếp xúc với trần cảnh, tâm sẽ bị «2 áp lực» là THUẬN (iṭṭha), và NGHỊCH (appiya) ảnh hưởng (vacīkaroti) một cách mạnh mẽ (kammantacāgī), khiến cho NÓ phát sinh thương (pemanīya)=dễ chịu (mānāpa), hoặc ghét (vera)=khó chịu (amānāpa). -THƯƠNG là dịp để TẬT THAM (lobha) lộng hành…làm cho dục vọng (taṅhā) gia tăng, «đòi hỏi thêm nữa», rồi mắc dính, để không ngần ngại tạo thêm nghiệp bất thiện. -Còn GHÉT là dịp để TẬT SÂN (dosāsava) bộc phát, làm cho tâm nóng nảy, bạo động, cũng gieo ác nghiệp (akusala kamma)…một cách phá hoại…gây oan trái !

-Chưa kể sự VÔ THƯỜNG (aniccā) luôn có thể làm cho «THƯƠNG (piyehi, pemanīya) một thời gian thì «NHÀM CHÁN» (paṭinissaggo), -tương đương với GHÉT (vera, appiyehi). Và «GHÉT (appiyehi) kéo dài một thời gian thì QUÊN ĐI» (=chai lì, «miễn nhiễm»), -tương đương với «bình thường» (lāmaka), rồi có thể «tự nhiên» (nesaggika) trở lại…-biến thành một loại «thương» (thói quen=pakati). -Kết cuộc, chẳng có thương hay ghét nào bền vững cả, mà chỉ có thương và ghét xoay chiều, hoán vị => «thay phiên» !!! -Thực ra, THAM (lobha) và SÂN (dosa) có thể ví như 2 mặt của một tờ giấy, có bên nầy thì phải có bên kia, cả 2 tùy trường hợp ẩn hiện. -Hay như một bàn tay…lật ngửa và úp xuống vậy…hễ người ta thấy lòng bàn tay, thì không thể thấy lưng bàn tay, -nhưng NÓ vẫn luôn luôn ở đó (chờ đến lượt để tác động mà thôi), chẳng bao giờ biến mất !   

*Đặc biệt là TƯỞNG UẨN (saññā-khandha) và HÀNH UẨN (saṅkhāra khandha). Nhất là trong một «người nhiều VÔ MINH» (ghanāvịjjā), thì TƯỞNG UẨN (saññā-khandha) và HÀNH UẨN (saṅkhāra khandha), là cặp tập khí (đứng thứ 3 và thứ 4), luôn luôn bị «móc nối liên tục» bởi THỌ UẨN (vedanā khandha), -xuyên qua thương rồi ghét, hay ghét lẫn thương ! -Chúng bị «QUAY CUỒNG» do sự «ẨN MẶT hoặc LỘ DIỆN» của THAM (lobha) sẵn sàng khai thác tính hài lòng, và của SÂN (dosa) chực chờ gia tăng tật bất mãn. -Đây chính là dịp đểVÔ MINH (avijjā), «cấp trên mù lòa» của tham và sân, «thường trực điều khiển» một cách phiêu lưu… -Vô minh đồng thời cũng «che áng», một «năng lực tuyệt vời» của THỨC UẨN (viññāna-khandha), là TUỆ CĂN (paññiṅdriya).

-Tuy nhiên, nếu một «người ít vô minh» (khīna-avijjā), và tâm có THIỀN PHÁP (bhāvanā) hỗ trợ, thì HÀNH UẨN (saṅkhāra khandha) lại thiếu điều kiện để đi đôi với TƯỞNG UẨN (saññā-khandha), nên chẳng những nó trở thành «TRUNG LẬP» (majjhaṭṭha), mà trái lại còn có duyên song hành thường xuyên với THỨC UẨN (viññānakhandha). Đó là dịp tốt cho TUỆ CĂN (paññiṅdriya) «tiềm tàng» trong thức uẩn tự nhiên «hiển lộ». -Khi tuệ căn «hiện diện» và phát triển mạnh…thì THỨC UẨN của người ấy sẽ được thanh tịnh,  «phát quang» (joti), -tức là «phát sinh trí tuệ» (ñāna=>prajña) !

-Nói cách khác, nhờ THIỀN PHÁP (bhāvanā) mà HÀNH UẨN (saṅkhāra khandha) được vận động «một cách tự do», vô tư song song với THỨC UẨN (viññānakhandha), đồng thời cũng nhờ tâm ĐỊNH (ekaggatā-cetasika) hộ trì mà THỨC UẨN (viññāna-khandha) không bị THỌ UẨN (vedanā khandha) lôi kéo «quấy nhiễu», nên kết quả của CHÁNH NIỆM (sammā-saṭi) với sự soi sáng của tuệ căn, sẽ giúp cho THỨC UẨN (viññāna-khandha) không bị áp lực của các CẢM GIÁC thuận hay nghịch trong thân tâm (tức thọ uẩn) ảnh hưởng nữa !  

*Từ đó THỨC UẨN (viññāna-khandha) biểu lộ được tính thấy biết chân thật (sacca), NHƯ THỊ (yathābhūtaṃ-dassana). -Ấy cũng chính là cái «THẤY không méo mó» (asatho-dassana) xuyên qua «TUỆ MINH SÁT» (vipassanā ñāna), -một khả năng hóa giải cực mạnh, phát sinh từ THIỀN (bhāvanā), để đối trị VÔ MINH (avijjā) và «triệt tiêu» thọ cảm VUI rồi BUỒN…-hay ĐAU KHỔ (domanassūpayāsā) do tưởng uẩn «phóng đại» và duy trì. -Đó cũng là «thiện pháp duy nhất, có thể GIŨA MÒN tâm sở SI» trong đời sống THIỀN (bhāvanā), -giữ thanh tịnh hằng ngày. -Xin nêu ra Pāḷī văn : «Anekata kusala dhammā mohacetasikaṃ āvuṇāti».

-Vả lại, SI (moha), hiện thân của VÔ MINH (avijjā) tuy được «mệnh danh» là «ông chủ vạn năng» của THAM và SÂN (lobha-dosa), nhưng khi sức sống của thể xác 1 phàm nhân đã suy tàn và cạn kiệt, đang chờ chết (jarā-maraṇa), ở giai đoạn BỆNH và TỬ…thì SI trở thành bất lực, không còn phù phép để «chế tác» bất cứ ác pháp gì nữa ! -SI (moha) lúc ấy chỉ như vầng «khói mỏng», phải «xếp nhỏ dụng cụ» là tham và sân, rồi cả bộ ba (tham sân si) tự biến thành một «ma tặc bạc nhược»,để bám chặt một tâm thức dục vọng, tuân theo NGHIỆP LỰC (kamma bala), chịu «kéo phăng» vào «BỘ MÁY LUÂN HỒI» (saṃsāra), theo một chiều bắt buộc (=>thăng hay đọa). Đó là cách «chủng tử» vô minh tái xuất hiện trong một thân sống khác đầy si mê ở kiếp sau, hòng tiếp tục thói cũ, -gieo rắc mầm sinh tử !

-Nhưng khi TRUNG ĐẠO (mạjjhima paṭipadā magga) giúp cho thân tâm hướng thiện của một người, «đối phó vững chắc» với biến ảo muôn mặt của THAM SÂN SI…thì hiệu lực của đời sống thiện nếu nhìn theo góc độ Y HỌC, chúng ta sẽ thấy rằng, toàn bộ Phật giáo chính là những phương pháp để «bảo hộ thâm tâm» rất hiệu quả, chống lại TAM ĐỘC (tham sân si), bằng GIỚI (kỷ luật), ĐỊNH (vệ sinh làm sạch tinh thần), và TUỆ (tâm thức trở thành thanh tịnh, tinh khiết, và trong sáng). -Hiệu lực ấy trước tiên là làm cho NGŨ UẨN, hay tinh thần và thể xác không tái nhiễm tam độc, trong kiếp hiện tại…rồi khi hết tuổi thọ…một người sẽ tái sinh với thân tâm tiếp tục khỏe mạnh, hướng thiện trong các kiếp sau…vẫn còn đà để tiến hóa !

<>Tuy rằng đạo Phật có cứu cánh giải thoát (nibbāna) là phẩm cách «cuối cùng», với tràn đầy đức tính «TOÀN XẢ» (upekkhā paramaṭṭha pāramī), nhưng KHỎE MẠNH THÂN TÂM hiện tại vẫn là «mục đích ưu tiên trước mắt», mà phàm nhân lẫn thánh nhân đều cần đến, hầu sống lành mạnh giữa trần gian, -nhất là làm đà tiến hùng hậu, hướng tới cứu cánh…giải thoát sinh tử luân hồi (saṃsāra) mai sau !

-Chúng ta hãy đọc lại Pháp Cú (Dhmmapada), câu 374, thuộc Tiểu Bộ (Khuddaka-nikāya), trong Tạng Kinh (Sutta piṭaka), để thấy hiệu lực của THANH TỊNH (visuddhi virajaṃ vītamalaṃ) và TOÀN XẢ sabbupekkhā) quí báu như thế nào. -Xin được phỏng dịch như sau :

*“Người sống thiền tỉnh thức,

Thấy ngũ uẩn sinh diệt,

Sẽ hạnh phúc, lạc quan,

Biết rằng «mình không chết”(*).

(«Không chết»* ám chỉ «DỨT tái sinh». Vô sinh thì bất tử.)

<>Xem ra, «VẬT CHẤT» nói chung, mà Phật giáo gọi là SẮC PHÁP (rūpa-dhammā) hay Tứ Đại Nguyên Tố (Catu mahādhātu), thường được tượng trưng bằng 4 hình thức qui ước, là ĐẤT (paṭhavī), NƯỚC (āpo), LỬA (tejo), và KHÍ (vāyo)…vốn chỉ là những «hiện tượng phổ thông, vô định và tổng quát» biểu lộ một thời…để hợp rồi tan mà thôi ! -Vì trong thực tế LÝ HÓA biến hóa…-không ai có thể thấy riêng rẽ…TỪNG NGUYÊN TỐ được !

*Ví như «ĐẤT» (paṭhavī) mà chúng ta thấy trước mắt, đúng ra NÓ vẫn là «hỗn hợp tinh vi của tứ đại», nghĩa là ở đó có đủ «4 thứ», nhưng «đất» chiếm tỷ lệ cao nhất. -Và tương tự như thế, «3 đại» kia (ti-añña mahādhātu) là «NƯỚC» (āpo), «LỬA» (tejo), và «KHÍ» (vāyo)…mà chúng ta tạm gọi là «thấy hằng ngày», cũng chỉ đơn giản là «những hiện tượng của hỗn hợp», trong một thực tại nào đó, -và có một ĐẠI chiếm ưu thế, tự đóng vai chính của hỗn hợp mà thôi !

-Theo Vi Diệu Pháp (Abhidhamma), thuộc Phật Giáo Nam Truyền (Theravāda Buddhasāsana), thì nhóm từ Phạn ngữ “Catu mahādhātu» tạm dịch ra Hán-Việt là «Tứ Đại Nguyên Tố», có thể rất gây hiểu lầm, bởi chữ «ĐẠI». -Vì thuật ngữ «mahā» (Pāḷī), ngoài cái nghĩa «lớn», nó còn ám chỉ «sự có mặt khắp cùng». Và vì nguyên tố ấy (bhūta saṇṭhāna) hiện diện mọi nơi, nên không ai có thể nhìn và thấy hình thái thật (hay nhất định) của NÓ cả !

-Sâu xa hơn nữa, mỗi «nguyên tố» (ekeka dhātu) vốn có «2 nền tảng» (foundations), mà người học giáo lý thậm thâm (gambhīta dhammā sikkhāpada) của nhà Phật cần nắm vững. -«Hai nền tảng» ấy có thể gọi theo qui ước là TƯỚNG (lakkhaṇa) và TÁNH (sabhāva). -Xin trình bày tổng quát như sau :

*TƯỚNG của ĐẤT (paṭhavī lakkhaṇa) thì vô số, đa hình đa dạng, ngấm ngầm thay đổi liên tục, nên cái thấy trước mắt chỉ là tạm thời, không nhất định. -Kể ra…chẳng hạn như «cục đất», «bột đất», «mặt đất», «đồi đất», «chén đất», «cồn đất»…v…v… -Còn «TÁNH» của đất (paṭhavī-sabhāva) thì chỉ có 2 mà thôi, là cứng (thaddha) và mềm (mudu). Và con người phải cảm giác mới biết, chứ không thể dùng đôi mắt thịt để «nhìn thấy» trạng thái cứng/mềm được.

*Tiếp theo, TƯỚNG của NƯỚC (āpo lakkahaṇa) thì cũng như ĐẤT, có vô số hình dạng, bất định, và tùy hoàn cảnh…Khi thì tướng (=hình dạng) giống cái chén, cái ly…khi thì NÓ dài như con sông, như con suối…khi thì NÓ to…bao la…đồng dạng với mặt biển cả, đại dương. -Còn TÁNH của NƯỚC (Ᾱpo sabhāva) cũng chỉ có 2 mà thôi, là KẾT(saṅgameti), nối lại hay giữ cho dính, và PHÂN(bhājaka), tức tách rời (pacceka), hay làm tan rã , loãng mất (viyojeti).

*Thứ ba, TƯỚNG của LỬA (tejo lakkhaṇa) thì cũng như ĐẤT và NƯỚC, nghĩa là đa dạng, vô số, bất định, không có khuôn mẫu theo chuẩn mực. -Còn TÁNH của LỬA (tejo sabhāva) là PHÙ (uddhumāyati), phình lên, hay TRẦM (opātana), xẹp xuống, tương đương với hiệu quả của nóng (uṇha) và lạnh (sīta)…hằng làm cho co giãn vật chất…trong nhiệt độ thời tiết.

*Sau cùng, TƯỚNG của KHÍ (vāyo lakkhaṇa) thì đặc biệt hơn. Người ta phải dựa trên một vật cụ thể «làm điểm tựa»…mới nhận ra nó. Nhưng nó cũng rất đa dạng, và tùy điều kiện. Chẳng hạn như «tướng của gió» thì tùy theo lá cờ phất phới như thế nào, hay tùy theo những cành lá lung lay, cây cối ngã nghiêng ra sao. Riêng TÁNH của KHÍ (vāyo sabhāva) là động (saṅkama), và tĩnh (santi, upasama), một trạng thái chúng ta vừa thấy vừa cảm giác !

<>TỨ ĐẠI NGUYÊN TỐ (Catu mahādhātu) không những đã cấu kết thành thân tâm con người (hay nói chung là tất cả vạn hữu), -mà TỨ ĐẠI NGUYÊN TỐ còn «tạo ra» toàn thể vũ trụ (sakala-lokadhātu), với vô số tinh tú, bao gồm Thái Dương Hệ (ātapasālā-paṭipāṭi), trong đó có mặt trời (suriya) nằm ở trung tâm chuyển động, và các hành tinh, vệ tinh được «lôi kéo» lăn tròn…xung quanh.

*Theo 2 bài pháp tên «Sayatana-vibhaṅga» (số 140) và «Mūla-vibhaṅgavagga» (số 42), thuộc Trung-Bộ kinh (Majhima-nikāya), thì các CẶP TÁNH «cứng-mềm», «kết-phân», «phù trầm» (do nóng lạnh), và «động-tĩnh» (do vận hành)…của TỨ ĐẠI (catu mahādhātu), gồm đất, nước, lửa, và khí, cũng là «nguồn gốc» của mọi «sinh vật» hiện hữubên trong bầu khí quyển, -với «CHỦ THỂ» (visaya) gồm toàn thể «thân tâm hoạt động» gọi là «chúng sanh» (satta), có từ 1 đến 6 giác quan(*) -và «KHÁCH THỂ» (vatthu) hay vạn vật bên ngoài thân tâm chúng sanh, gồm toàn bộ trần cảnh, luôn luôn thay đổi !

Nói về ««chủ thể»* có từ 1 đến 6 giác quan» :

*Những chúng sanh với thân tứ đại THÔ, vì tiến hóa thấp, thì có ít giác quan hơn. -Còn chúng sanh vẫn với thân tứ đại THÔ nhưng nhờ tiến hóa cao, như loài người chẳng hạn…thì có đến 6 giác quan. Nghĩa là, những côn trùng, sâu bọ, thú vật, chim chóc, thú vật…so với loài người chúng không nhiều giác quan bằng con người.

<>Riêng CHƯ THIÊN dục giới (kāma loka) và sắc giới (rūpa loka) thì «thân tâm họ», nhờ có «nhiều phúc đức», tự lực «biểu lộ» bằng tứ đại TẾ hay SIÊU TẾ. -Các giác quan của chư thiên rất «thần thông», ít bị mờ đục, hay hạn chế hơn loài người, nên chúng đương nhiên khác hẳn. -Nghĩa là «Ý MÔN» (maṇodvāra) của chư thiên vô cùng linh diệu, bao trọn kiếp sống «hằng khinh an», và khác với cấu trúc thân tâm của loài người phàm tục, -nói dựa theo kinh sách ! Vậy chúng tôi xin phép không diễn tả «chuyện thần học» vào đây. -Nhưng khi đề cập đến «THIÊN CHÚNG» có «báo thân» sắc tế hay siêu tế, chúng tôi phải nêu ra, -chỉ xin lưu ý…các nét chính, để tránh lẫn lộn !

<>Ngoài ra, bài pháp số 51 của Tập Bộ Kinh (Saṃyutta-Nikāya) thì nội dung thâm sâu (gambhīrehi) tiết lộ rằng, «TRƯỚC khi LÀ tứ đại nguyên tố» (catu mahādhātu), «CHÂN NGUYÊN» của «chúng» chính là «4 NĂNG LƯỢNG SIÊU VIỆT» (catu mahābhūta). -BỐN THỨ nầy vốn bất khả thuyết, bất khả tư nghì. -Từ vô thủy TRƯỚC đến vô chung SAU, chúng tự biến hóa, phối hợp một cách kỳ diệu…trở thành «hậu thân của chính nó», gọi là tứ đại nguyên tố. (Catu mahābhūta =>Catu mahādhātu)…-và từ đó…«dựng nên»  6 căn quyền cùng 6 giác quan, (-tức là 6 từ trường thuộc hệ thống thần kinh bên trong, và 6 cửa ngõ (giao tiếp) có khả năng cảm nhận cảnh vật bên ngoài), trong mỗi chúng sanh. «CHÚNG» tuy vẫn còn ô trược nhưng đã từng tiến hóa tốt, -nhất là trong loài người, hay trong chúng sanh nào phát triển gần bằng loài người. –Xin mạn phép nêu ra như sau :

*SáuCĂN QUYỀN (Chat’iṅdriyāni) gồm : 1/nhãn căn quyền(cakkhuṅdriya), 2/nhĩ căn quyền (sotiṅdriya), 3/tỷ căn quyền (ghāniṅdriya), 4/thiệt căn quyền (rasiṅdriya), 5/thân căn quyền (kāyiṅdriya), và 6/ý căn quyền (maṇiṅdriya). -Chúng phối hợp với 6 giác quan (hay còn gọi là «6 cửa ngõ»), tam kê khai là :

*1/nhãn môn (cakkhu-dvāra), 2/nhĩ môn (sota-dvāra), 3/tỷ môn (ghāna-dvāra), 4/thiệt môn (rasa-dvāra), 5/thân môn (kāya-dvāra), và 6/ý môn (maṇo-dvāra),

<>Sau khi nghiên cứu VI DIỆU PHÁP (Abhidhamma) và CHÁNH GIÁC TÔNG (Buddhavaṃsa), chúng ta có thể phát biểu về «tam giới luân hồi» rằng, «TỬ SINH ĐỒ» (Saṃāra) không do một thần linh nào tạo ra cả, mà đó là «bộ máy tự nhiên, phát xuất từ tâm thức, chứa tham sân si» của tất cả chúng sanh hữu tình. -HỮU TÌNH tức là thiên về TẠO NGHIỆP (tốt lẫn xấu), vô minh !

-«TỬ SINH ĐỒ» (Saṃāra) chứa vô tận những vòng luân hồi của mỗi sinh linh (nói riêng), và của toàn thể chúng sanh cộng nghiệp (nói chung). -Nghĩa là, mỗi chúng sanh chính là «tạo hóa» hay «bàn tay đồng chế ra», và tự sản xuất SINH TỬ ĐỒ (saṃsāra) bằng biệt nghiệp cũng như bằng cộng nghiệp (của mình)…từ vô thỉ !

<>Quay lại «THỨC UẨN» (viññāna khandha), hay «tập khí thứ năm» có «khả năng biết cảnh» trong một con người nói riêng, và trong một chúng sanh hữu tình nói chung. -Xin được nhắc lại rằng, khi «TÂM BIẾT» nhận ra được một đối tượng (ālambana) nào đó, tức là lúc ấy đã có sự phối hợp của «NHIỀU dữ kiện vận hành» (=duyên), chứ không phải chỉ đơn giản là «một tiếp xúc suông» của TÂM THỨC (citta-viññāna) với CẢNH, qua trung gian của giác quan liên hệ.

*Rồi lộ trình tâm (cittavīthi) với CHU KỲ tối đa 17 «sát-na» (khaṇa) xuyên qua 5 cửa hướng ngoại (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), và 1 cửa hướng nội (ý môn) cũng không luôn luôn là dấu ấn của toàn cảnh (mahanta ālambana), mà là QUI NẠP của nhiều tình trạng khác nhau, như cảnh thật rõ (ati-mahanta ālambana), hoặc cảnh mờ (paritta ālambana) hay cảnh rất mờ (ati-paritta ālambana), do vận hành của THÂN NGHIỆP (kamma saṅkhārā) trong thực tại.

-Do tình trạng tương tác (paccaya-kamma) RÕ (mahanta) hay MỜ (paritta), mà «SỰ BIẾT» và «THỌ CẢM» thuận (mānāpa) hay nghịch (amānāpa) từ cái biết ấy gây ra, cũng làm cho hệ thần kinh và nhịp tim (hadaya saṅkhārā), phải thay đổi tùy theo độ mạnh (=rõ) hay yếu (mờ), rồi đồng thời BỊ ÁP LỰC nhiều (bahuka) hay ít (appa). -Và đó hiển nhiên là vấn đề SỨC KHỎE (ārogya, anāmaya) của THÂN TÂM, gián tiếp được nói trong Vi Diệu Pháp (abhidhamma) vậy.

<>Nhưng đối với một người sống lành mạnh, theo BÁT CHÁNH ĐẠO (athaṅgika magga), gồm chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định. -Hay đối với một người thuần thục trong GIỚI ĐỊNH TUỆ (sīla-samādhi-paññā), thì thọ uẩn (vedanā-viññāna), không còn là dụng cụ độc quyền (nisedhaka upakaraṇa) của tham sân si, để phá hoại sức khỏe con người nữa. Trường hợp nầy, thọ uẩn phản ảnh «đối tượng thiền» trong thức uẩn một cách trung thực, song song với tuệ căn (paññinṅdriya), còn gọi là «pháp soi sáng» phát quang kỳ diệu ! Và sự tiếp nhận của thức uẩn luôn là NHƯ THỊ (yathābhūtaṃ dassana) !

*Quả lành (sobhana vipāka) của khi ấy, là thọ uẩn trở thành «nơi hội tụ và xuất phát» những cảm giác nhẹ nhàng, hoan hỷ, an lạc, thích ứng, rộng lượng, thông thoáng…! Do đó cả NĂM UẨN (pañca khandhā) trong «thiền nhân», tự nhiên được ấn chứng bình an, -tức là thân tâm (kāya-citta) đạt thăng bằng, hết chịu đựng ÁP LỰC (pīḷanavega) do vui buồn thuận nghịch gây ra.

Thử «cụ thể hóa» NGŨ UẨN cho dễ nắm bắt :

–Sắc uẩn (rūpakkhandhā) vì luôn luôn chịu đựng ảnh hưởng của mọi biến cố ưu thế trên đời…nên ví NÓ như ngôi nhà, có 5 cửa ra vào.

–Tho uẩn (vedanā khandhā) vì dễ rơi vào cực đoan thuận nghịch (cảm giác tùy theo hoàn cảnh), nên ví NÓ như «máy thu phát không khí» nóng lạnh…bất thường, hay vừa phải.

–Tưởng uẩn (sañña khandhā) vì nặng về ấn tượng hình thức vàthường có khuynh hướng phóng đại khi gặp chênh lệch, hay khác biệt trạng thái, nên ví NÓ như bộ phận tiếp đãi khách ra vào.

–Hành uẩn (saṅkhāra khandhā) vì phải tuân theo bên nào mạnh, như con ngựa đối với phu xe, hay như tôi tớ đối với ông chủ,nên ví NÓ như các nhân viên tạp dịch trong toàn ngôi nhà,

–Thức uẩn (viññāna khandhā) vì đặc tính biết thực tại, hay trực diện vạn vật, nhưcái gương soi, khi ít bụi thì phản ảnh rõ, khi nhiều bụi thì phản ảnh mờ, nên ví NÓ như người quan sát trước hoàn cảnh phức hợp, đa dạng (=trần gian !).

<>Và xét theo «bản chất» (sabhāva), thì tưởng uẩn (saññā-khandha) và thức uẩn (viññāna-khandha) đương nhiên là «2 thành phần nghịch tính». -Bởi tưởng uẩn (saññā-khandha) thường mang «cặp kính chủ quan» (nhiều màu), thích «ấn tượng hỗn hợp», mạnh yếu bất định. NÓ ngẫu nhiên…bị đặt vào vị trí vừa «trao đổi» vừa «tồn trữ» tất cả ẤN TƯỢNG…với «3 cá tánh ác» là tham sân si (lobha, dosa, moha). -Ngược lại, thức uẩn (viññāna-khandha)thì không liên hệ nhiều với các thứ đó, nên nó tất nhiên «dững dưng» trước «bộ ba lừa gạt» (tham sân si) ấy. –Chưa kể bên trong thức uẩn (viññāna-khandha),còn có «1 tiềm năng quí báu» gọi là tuệ căn (pañña-iṅdriya), -hay «sự thông minh bẩm sinh» của mỗi con người.

-Nếu tiếp tục phân loại 3 uẩn còn lại, chúng ta cũng thấy 2 uẩn có bản chất «trung lập» (apkkhagāhī) là sắc uẩn (rūpa-khandha) và hành uẩn (saṅkhāra-khandha). Nhưng thọ uẩn (vedanā-khandha) thì không tránh khỏi «cái tật ba phải», thay đổi tùy theo tình trạng,  «thuận» hay «nghịch» (sādhārana) -Và nhìn chung trong đời sống phàm phu, chúng ta thấy tưởng uẩn (saññā-khandha) lúc nào cũng chủ quan, áp đặt ảnh hưởng của nó lên cả thọ uẩn (vedanā-khandha) và hành uẩn(saṅkhāra-khandha). *Riêng thức uẩn (viññāna-khandha)thì «độc lập», «tự nhiên» và «trực tính»… -Nó vốn «ôn hòa»…-nếu không muốn nói là «thiên về sự thật» !

*Nhưng trong đời sống hướng thiện, khi một người thuần thục với THIỀN PHÁP (bhāvanā), thì hiệu lực của THANH TỊNH (visuddhi nissanda), có thể làm cho họ (-tức toàn bộ ngũ uẩn) biến thành một dạng khác (añña saṇṭhāna). -Trường hợp nầy, NGŨ UẨN ấy trở thànhlành mạnh (kusala pañcakkhandhā) ví như một cổ xe tốtđang vững vàng trên con đường tiến tới mục tiêu.

-Từ đó, sắc uẩn (rūpa-khandha) -tức thân thể và hệ thống thần kinh ví như «cổ xe được thành lập bởi những vật liệu tốt».-Thọ uẩn (vedanā-khandha) đóng vai «vật điều hòa không khí», như trần xe cao…thoáng gió, đủ rộng để che mưa nắng, hóa giải nóng lạnh. –Tưởng uẩn (saññā-khandha) nhờ thiền pháp cải thiện, ví như bản đồ ghi đúng lộ trình. –Hành uẩn (saṅkhāra-khandha) ví như con ngựa khỏe mạnh, có khả năng chạy nhanh và đều bước. –Thức uẩn (viññāna-khandha) thì xem như viên xa phu xuất sắc, với tay lái vững vàng, bình tĩnh…đồng thời có trong mình «viên ngọc quí» là tuệ căn, (paññiṅdriya) dùng như ngọn đèn rất sáng…để không lạc lối khi màng đêm buông xuống…!

-Chưa kể viên ngọc TUỆ CĂN nầy, lại có thiền lực «hộ trì» nữa, thì khả năng phát quang và chiếu sáng càng lúc càng gia tăng !

<>Vả lại, khi nghiên cứu một cách thực nghiêm sâu xa hơn, về cấu trúc và vận hành của ngũ uẩn (pañca khandhā) trong một con người (-nói chung), chúng ta cũng thấy rằng, ngành «Phân Tích Tâm Lý» (psycho-analysis) của khoa học hiện đại, đã bị dừng lại, vì không thể khám phá và đóng góp gì xa hơn, trên phương diện TÂM LINH (maṇoviññāna=spiritualité) so với giáo lý nhà Phật, -nhất là trong lãnh vực thanh lọc, «nâng cao tinh thần» (maṇo unnāmeti), hay lành mạnh hóa (unnati) thức uẩn (viññāna-khandha)…một cách khoa học như thiền pháp (bhāvanā) ! 

————————–