Bài XV

PHẬT GIÁO trước TIẾN BỘ LÝ HÓA và Y HỌC .

<>TINH THẦN (maṇa) và THỂ XÁC (rūpakāya) là 2 «đối tượng» tuy khác nhau, nhưng sư liên hệ mật thiết của chúng, thì quả thật không ai phủ nhận.  -Một đạo sĩ nhiều ĐỨC HẠNH, sống chánh kiến và thanh tịnh, với «năng lượng thân tâm hùng hậu»(trong sự cộng tồn), thì có thể hóa giải các bế tắc tinh thần cho những người hữu duyên được tiếp cận. -Theo đó, kẻ hữu duyên nếu có bệnh dù thuần túy thể xác, cũng sẽ được điều chỉnh, và hiệu lực của thuốc trị bệnh (vật chất) đang được dùng, sẽ tự động gia tăng rõ rệt.

*Cùng một cách như thế, một bác sĩ nhiều khả năng chuyên môn vàGIÀU Y ĐỨC (osadhīya brahmacariya), thìcó thể ngăn ngừa và trị hết bệnh thể xác (bao gồm cả hệ thống thần kinh) cho thân chủ. Rồi khi căn bệnh thể xác chấm dứt, thì những bế tắc tinh thần (hay uẩn khúc trongbệnh nhân) cũng có thể đồng thời thuyên giảm, nhờ Y ĐỨC (guṇa osadhīya) của vị thầy thuốc đáng kính ! 

-Trước đây, mối liên quan và tương tác, có nội dung chính đáng, nhất là nội dung của PHẨM CÁCH không hoang đường, giữa THỂ XÁC và TINH THẦN, đã chưa có dịp bộc lộ một cách hợp lý, để được nhân sinh chú ý nhìn nhận…nhưng kể từ khi Khoa Phân Tâm Học (psycho-analysis) ra đời, người ta đã xem sự «liên quan tương tác» (paṭicca samudaya paccaya) ấy, như «mấu chốt» vượt trên cả vận hành tinh vi của não bộ…một cách kỳ diệu ! -Còn hệ thống thần kinh, -đặc biệt là phần nằm trong đầu, mà người ta thường «hiểu» là…nơi phát sinh tinh thần…thì vẫn được xem là một «phương diện»  của thân thể (=vật chất hữu hình). Nhưng nếu nói theo Vi Diệu Pháp trong đạo Phật, thì ĐÓ(=hệ thống thần kinh) chỉ là một «dạng sắc pháp» (rūpa-dhammā)hay vật chất vừa THÔ (hữu khối=olārika)vừaTẾ (vô thể, tinh vi=sukhuma)»trong thân thể con người mà thôi. 

-«Vật chất tinh vi»(hay «luồng điện hệ thống thần kinh»), Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) trong nhà Phật liệt vào loại sắc tế (sukhuma rūpa), đối nghịch với sắc thô (olārika rūpa), gồm da thịt, xương tủy.v.v… -nói chung là những gì nhìn thấy được nơi thân thể sinh động vật. -SẮC TẾ nầy bao gồm cả các phối hợp tứ đại nguyên tố cực nhỏ, xuống đến dạng «hạt» (particule) hay dạng «sóng» (waves = ondes). -Đây là «mức nhỏ» cuối cùng của TỨ ĐẠI NGUYÊN TỐ (Catu mahādhātu), -còn gọi là «tứ đại vũ trụ» (dung thông) !

*Khi ở «tình trạng cực vi», VẬT CHẤT đối với thị giác…sẽ xem như «biến mất» và nhập vào «Huyền Pháp Hỗn Mang» (Adhammena saṃsārā), không có từ ngữ nào chính xác, để diễn tả rõ ràng được !

<>Vì vật chất (matière) hay «sắc pháp» (rūpa-dhamma) ở «ĐỘ CỰC VI» (=lượng tử) thì «biến mất»…chỉ trước con mắt phàm tục lẫn con mắt điện tử thôi…nhưng đối với tri kiến thông suốt (=tuệ nhãn vô ngại = prajña) thì NÓ vẫn ở đó ! -Và như trên vừa nói, «không có từ ngữ nào chính xác để diễn tả vật chất cực vi được», nên nhà Phật đã bắt buộc phải «phương tiện hóa» (vấn đề), bằng 2 chữ «TÁNH KHÔNG» (suññatā), để ám chỉ tình trạng «vô hình trong thị trường» (adissamāna) hay mô tả «tính siêu việt» (lokuttara) ấy…đối với đôi mắt thịt ! -Thay vì «trình bày» một cách «minh triết» là «qui nguyên vào CHÂN NHƯ» (không hạn chế, không trọng lượng, không vướng mắc, không biến hóa.v.v…), thì Phật học tạm «bát-nhã hóa» ngôn ngữ, gọi là PHÁP GIỚI VÔ ẢNH (asaṅkhatā-bhūtadhammā), dù biết rằng người phàm tục (duy vật) sẽ hỏi thêm «qui nguyên tới tận chỗ nào», để họ phục tùng sự thúc đẩy của tham vọng (taṅhā), mà tiếp tục khao khát…chế tạo cho bằng được các «dụng cụ khoa học gọi là cực vi »…hầu tìm kiếm mãi, để «thấy» một cái thật hoàn toàn (?) «nằm hẳn ngoài tầm văn minh tuyệt đỉnh» của họ !  

*Quay lại định nghĩa qui ước (thông thường) của danh từ «PHÁP» (dhammā=dharmā). -Theo giáo lý VI DIỆU của nhà Phật (Buddhassa abhisāsanadhammā), «Pháp là tất cả những gì mà con người (với tâm tham sân si) đã biết, chưa biết, sẽ biết, hay KHÔNG BIẾT». Và để «tạm nắm bắt» SỰ SIÊU VIỆT (mahābhūta) vượt 3 cõi luân hồi, nhà Phật đã gọi tổng quát «Pháp» là «VẠN VẬT», haymột cách minh kiến hơn, PHÁP là «danh sắc» (nāma-rūpa), bao gồm toàn thể hiện hữu trong vũ trụ, bất kể ở thực trạng TĨNH (vô hình), như lượng tử, ánh sáng, thiên linh…, hay tình trạng ĐỘNG(hữu hình), như đất đá, cây cối, côn trùng, thú vật, con người…v…v…-Nói tóm lại, «PHÁP» (dhamma) là tất cả ! 

<>Và chúng ta cũng đã đọc sách Phật, biết rằng… «con người là kết hợp của năm uẩn (pañca khandhā), gồm sắc, thọ, tưởng, hành, và thức (rūpa, vedanā, saññā, saṅkhāra, viññāna), hay còn gọi là danh sắc (nāma-rūpa), -«DANH» ám chỉ thọ-tưởng-hành-thức, và «SẮC» ám chỉ thân thể. -Nói đến năm uẩn hay danh sắc là nói đến VÔ THƯỜNG (aniccā), vì năm uẩn hay danh sắc là vật chất vừa thô (olārika) vừa tế (sukhuma), luôn luôn nằm trong tiến trình thay đổi tự nhiên, để phải trải qua 4 giai đoạn sinh lão bệnh tử, -tức chứng tỏ cái kiếp người đang sống vốn rỗng tuếch (=hoàn không, chẳng bản vị, VÔ NGÃ=anatta), nhằm khuyên con người nên buông xả, dừng «ôm cứng» cái thân xác thực tại chẳng bền vững (hữu hạn, tạm thời), rồi chịu đựng khao khát (dukkha) triền miên !

-Nói «một cách có lý luận bác học», thì CỤC ĐÁ cũng là «danh sắc». -Vì «DANH» là «tên», và «SẮC» là «hình dạng hay màu sắc», để người ta có thể nhìn thấy cái bề ngoài của vật ấy ! -Cục đá vốn cũng có đủ «2 lý lẽ» gồm TÊN GỌI và HÌNH DẠNG đó. -Ngoài ra, ĐÁ tuy là VẬT CHẤT bất động (matière immobile) nhưng nó cũng có «địa vị», -rằng nếu các «cấu tố» trong thân nó là quí giá (=đắc tiền), thì nó được người ta (tham sân si) coi trọng…đặt trên cao. Ngược lại nếu các «tố chất» trong nó mà thấp kém, ô-trược…tất nhiên sẽ bị người ta vất xuống đất, hay vào sọt rác. -Xem ra, ĐÁ và CON NGƯỜI có khác gì đâu, đối với tâm lý phàm tục !? -Và nếu khác chăng…là con người phải chịu cảm giác (vui buồn, xấu tốt, thiện ác, tội phước), còn cục đá thì không, hay «thảnh thơi» hơn ! Nhưng lúc ở dạng CỰC VI (abhi-sukhuma), thì cả 2 (=con người và cục đá) vẫn nhỏ hơn cát bụi rất nhiều lần, tức là hoàn toàn vô nghĩa, chẳng bản vị, trống rỗng (suññatā)đến nỗi vô giá trị tối thiểu !

*Và đây là điều chúng tôi muốn chân thành nhấn mạnh, để minh giải cho 2 chữ TÁNH KHÔNG (suññatā) trong nhà Phật, rằng «khi ở ĐỘ CỰC VI, thì thực trạng của tất cả trong vũ trụ mênh mông sẽ TỰ biến mất», -biến mất chỉ đối với «kiến thức» của hạng phàm phu mà thôi ! -Nhưng trong Vi Diệu Phật Học, thì ấy có thể xem «tương đương» với «SIÊU THOÁT», hết luân hồi, tiêu ngã sở, diệt hữu/vô !

-Nhắc lại «HẠT» và «SÓNG», mà các nhà khoa học vật lý đã xác nhận, rằng «HẠT» (particule) là dạng vật chất cực nhỏ, không thể nhỏ hơn nữa, chẳng đáng kể (tận mức gọi là «hạ nguyên tử»), -nhưng nó vẫn có «một vị trí» ! -Rồi «HẠT» biến thành «SÓNG» (onde) thì càng cực vi hơn, nó chợt biến thành «LƯỢNG TỬ» (=siêu từ trường), hiện hữu khắp mọi nơi, vô hạn chế…-NÓ không chỉ VƯỢT QUA dạng cực kỳ nhỏ và có vị trí như «HẠT», mà còn là…«vô cùng» bất định ! Hay có thể xem là «mất tích vĩnh viễn trong cõi hạn chế» !

<>Nếu có ai bảo rằng «hệ thống thần kinh là biểu hiện (hay nơi phát sinh)của tinh thần» hay «linh hồn», thì «hiện thân» ấy của tinh thần hay «linh hồn»…còn có thể «chia chẻ» đến mức tạm «thấy» hay «nắm bắt» được, theo kỹ thuật ảnh tượng tinh vi của khoa học -nghĩa là tinh thần không hoàn toàn vô hình ! -Nhưng trong  trường hợp VẬT CHẤT («thể xác hạ nguyên tử» nêu trên) khi ở tình trạng sắc cực tế, thì hoàn toàn trở thành «vô hình», dù chỉ để suy nghĩ do tư tưởng cũng không xong, nói chi đến gọi là «trừu tượng» ! -Xem ra «Vi Diệu Pháp» trong nhà Phật vốn là một «siêu khoa học» !

*Và song song với vấn đề nầy, giả sử, có người nêu câu hỏi về «CỰC ĐẠI», hay tuyệt đối lớncủa vật chất (rūpa=matière), thì như thế nào !?».-Phật học đã trả lời rằng, «dạng VẬT CHẤT CỰC ĐẠI không bao giờ CÓ, vì vật chất vốn luôn luôn bị luật CHUYỂN ĐỘNG, VÔ THƯỜNG (aniccā) chi phối, nên khi nó biến đổi lớn dần, đến quá tỷ lệ tương đối (trọng lượng) thì nó mất thăng bằng, phải tự vỡ ra để tồn tại !» –Đây là lý do mà các khoa học gia không gian cho rằng, «một mảnh» của quả đất đã tách ra và biến thành mặt trăng, giúp quả đất KHÔNG Ở trong tình trạng «cực đại tuyệt đối». -Nhưng ngược lại…cực tiểu của vật chất, thì như trên vừa nói «nó TỰ BIẾN MẤT», đồng thời vẫn «ở đó», không tuyệt diệt !

*Nhóm từ «TỰ biến mất» vừa được nêu trên, không có nghĩa là «triệt tiêu», hay «tịch hẳn», như những người vô thần (phản đạo đức) bàn cãi và kết luận theo đoạn kiến (uccheda diṭṭhi). -Mà 3 chữ «TỰ biến mất», do «khả năng vượt thoát», cũng có nghĩa là «CÒN MÃI» nhưng «không nằm trong sự luân hồi» (saṃsāra vimutti), hết lai đáo, vô sinh tử ! -Đó chính là TÁNH KHÔNG (suññatā) hay TÍNH VÔ NGÃ (anatta) trong nhà Phật. -Nghĩa là «chấp cái tôi trong thân tâm bị giới hạn giữa SINH và TỬ…là tù ngục !» (=luân hồi). Và nhà Phật đã xác nhận VÔ NGÃ (anatta) là GIẢI THOÁT (vimutti) khỏi LUÂN HỒI (saṃsāra), chứ không phải «tuyệt diệt» !!!

-Do đó, «SINH LINH»…ở độ lớn dần thì có tình trạng tương đối (bị hạn chế) chẳng bao giờ đạt đến tuyệt mức, phàm phu vì thiển cận, xem là «đoạn tận», nhưng «ở độ nhỏ dần thì «vượt tương đối», vì nó vốn vô cùng», và vẫn ở đó !

<>Đáng tiếc, một thiểu số người học Phật, khi chưa đủ «duyên bát-nhã» (pañña-paccayā) để nắm vững chiều sâu Vi Diệu Pháp (abhidhamma-gambhīra), vẫn có thể thắc mắc rằng, «Sau niết-bàn, nếu Phật không tuyệt diệt, thì Ngài ở đâu, và có thể tái xuất trong thế gian chăng ?!» -Sự «trao đổi chân lý» ở đây…tất nhiên là «câu hỏi không lời đáp». -Vì điều chắc chắc, là «nơi nào còn tham sân si thì không thể là môi trường để tái ngộ», đối vớiCÁC BẬC ĐÃ HOÀN TOÀN TINH KHIẾT, -ví như tinh dầu vẫn còn đó nhưng nằm trên mặt nước, chứ không bao giờ lẫn lộn, hay hòa tan trong nước. -Với khả năng hạn hẹp của con người, dù «tài giỏi» đến đâu…khi lặn vào nước để kiếm tinh dầu thì không bao giờ tìm thấy, ngoại trừ kẻ đạt trí tuệ cao, thanh tịnh áp dụng khoa học cao…ngồi trên mặt đất vẫn khám phá ra dầu ! -Và «Vi Diệu Pháp» là «siêu khoa học» ấy !

-Còn nói về trường hợp «đủ điều kiện» để Phật «quay lại cõi đời», thì tam giới chúng sanh tâm chứa đầy tham sân si, không làm sao hội đủ 3 yếu tố là «vô tham»,  «vô sân», và «vô si», (hay duyên lành) để «thể nhập» với ân đức (hay «tầng số thiện») thấy các Ngài tái hiện. -Ấy thực ra là một vọng tưởng, rất «nghịch pháp», và vô minh ! -Nghĩa là sự mong mỏi «Chư Phật vì từ bi vô lượng, luôn luôn hướng về chúng sanh đau khổ, để…tìm kiếm và độ tận», là một quan niệm phàm phu, vốn bất thiện, vừa tiếp tục lầm lạc vừa nuôi dưỡng tham cầu tà kiến !

-Và để «tháo gỡ tối đa» mối thắc mắc cố hữu, về «sự khó tái hiện để độ đời» của Phật, sau nhập niết-bàn…liên hệ đến điều kiện gọi là THỂ NHẬP ÂN ĐỨC «hay hơp tầng số thanh tịnh» nói trên, chúng tôi mạn phép nêu ra «câu hỏi giả định» như sau : «Thế sao trong suốt 45 năm trường ban bố pháp giải thoát, Phật đã tiếp cận với môi trường phàm nhân đầy tham sân si, Ngài vẫn «tùy duyên cứu độ», mà bây giờ thì chỉ với điều kiện là vô tham, vô sân, và vô si ?!».

-Xin thưa, dựa theo Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) rằng : -Lúc ấy Phật đang sống trong «hữu dư niết-bàn» (upādisesa-nibbāna), với thân tứ đại bình thường…thuộc kiếp chót, -nên mọi việc có thể xảy ra theo quan niệm về duyên lành của thế gian. Nhưng sau khi Ngài đã ĐẠI XẢ BÁO THÂN, hay «nhập vô dư niết-bàn» (anupādisesa-nibbāna), thì chính tâm tư chúng sanh sa đọa trong dục giới (kāmaloke) và sắc giới (rūpaloke) TỰ TẬN DUYÊN với Phật, chứ không phải Ngài « dừng cứu khổ » ba cõi ! Chư Phật quá khứ và vị lai đều như vậy, không ngoại lệ !

-Rồi đối lại, có một loại cực đoan khác là phủ nhận các kết quả, hay ÂN ĐỨC (guṇa) của PHÁP HÀNH, bảo rằng «không cần thiền», «không cần công phu», «không cần phạm hạnh», «không cần chứng đắc» nào do GIỚI ĐỊNH TUỆ…có thể giúp tìm ra thanh tịnh tự tại cả. -Các «giảng sư xảo tuệ» ấy chủ trương «phá chấp» cổ võ bằng lý thuyết suông, rằng «hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi, mới tìm ra cứu cánh !» (?) -Hiển nhiên, quí vị ấy đã hoàn toàn mâu thuẫn, vì câu nói «hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi, mới tìm ra cứu cánh !» cũng rõ ràng ám chỉ một công phu, mà họ phải thực hành ! -Nếu không làm như thế (tự mình thắp đuốc lên mà đi) thì tìm đâu ra an vui cứu cánh (!?) -Phật học gọi đây là loại sở tri chướng ! -Một thứ vô minh có vỏ bọc là kiến thức mục nát…khá nguy hiểm, được sơn phết bằng «ngụy luận» mệnh danh là «triết học» !

-Trả lời theo Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) giải thoát luân hồi TÂM LINH thì NHƯ VẬY. Nhưng nếu còn nằm trong tình trạng luân hồi danh sắc, thì nhân tiện, chúng tôi xin «trần tình» chút «nắm bắt»khiêm nhượng của chúng tôi, về khía cạnh luân hồi vật lý, như sau :

<>Khi dựa vào khoa học lý hóa để giải thích, thì «SỰ TÁI HIỆN» của vật chất cực vi, dù đã hoàn toàn «biến mất», vẫn có thể «quay lại» được. Ở đây, «giải đáp của KHOA HỌC về vật chấtthì xem ra khả dĩ hơn», -rằng xuyên qua truy tầm lý hóa (recherches de physique expérimentale), người ta hằng chứng minh rằng, «khi đủ điều kiện thì…SÓNG (ondes) có thể tái trở thành HẠT (particule)». -Rồi «tiếptheo…nếu có điều kiện cấu kết (thích hợp), thì HẠT (particule) sẽ tái trở thành ĐIỆN TỬ, -hạ hạch tâm(électrons, sous-atome)». Cứ thế, sự đủ yếu tố phối hợp sẽ «cho phép» nhiều điện tử trở thành nguyên tử (atome), hoạt động theo nguyên tắc các điện tử chuyển động dây chuyền, xung quanh hạch nhân (nucléaire). -Và nhiều nguyên tử (atomes) cấu kết, sẽ trở thành phân tử (molécule), -rồi cứ thế dần dần tiến lên «kết hợp lớn hơn», tích tụ…trở thành vật chất vô cơ (matière inorganique), rồi hữu cơ.v.v… !

*Từ đó các nhà khoa học mới phân biệt ra 2 trạng thái, là «tinh túy» (pure) và «hỗn hợp» (mix)  của vật chất (matière). Ví dụ 1 triệu phân tử vàng (l’or) kết dính với nhau, thì trở thành một khối vàng nguyên chất. -Còn 500.000 phân tử vàng trộn với 400.000 phân tử đồng, thì đó là «900.000 phân tử hỗn hợp», vừa vàng vừa đồng hay «quặng kim loại», chẳng phải toàn đồng, chẳng phải toàn vàng. Người ta phải lọc ra để được vàng hay đồng nguyên chất. -Với ví dụ điển hình nầy, chúng ta có thể suy ra các vật chất khác cũng như vậy ! -Sự kết hợp là nguồn gốc của «hữu cơ», của hợp tan, của biến hóa, của luân hồi !

-Ngoài ra, còn nhiều hình thức «sắc pháp» vô cơ (inorganic) và hữu cơ đa cấu khác (other multi-organics), trước khi trở thành sinh vật từ cực nhỏ đến cực lớn…v…v…có nhiễm «từ trường hợp tan» (một dạng sinh tử luân hồi), bao gồm toàn thể những gì THÔ và TẾđang «tồn tại» trong, trên, và ngoài quả đất…-kể cả dòng điện ! -Đặc biệt là nhờ «diễn tiến cấu kết» từ vật chất tối vi, Phật học gọi là SẮC TẾ (sukhuma-rūpa), mà trong không gianmới có những hiện tượng «vô cùng khó hiểu», là dòng điện, ánh sáng(hay«quang phổ»), «từ trường», «lượng tử», và những hiện tượng gọi là «siêu nhiên» khác !

-Nhất là «LƯỢNG TỬ» (quantique) và «TỪ TRƯỜNG» (magnétique) là «2 nguyên lý» luôn luôn «song hành», và «tương tác», dưới dạng giao thoa bằng «tầng sóng» (fréquence). -Chúng vừa độc lập vừa tùy thuộc lẫn nhau, để tạo thành «2 phương diện huyền diệu» của một «nguyên lý thế gian duy nhất», -mà «Minh Triết Phương Đông» gọi là THÁI CỰC (extrème unicité).

*Đến đây chúng ta chợt nhận ra rằng, «thân vật chất» (kāya-rūpa) và «tâm tinh thần» (citta-maṇo), khi ở dạng CỰC VI (anta-sukhuma) «có thể trở thành» MỘT, với tính cách «đồng hóa», «nhất nguyên», và «siêu việt»  (bhūta) ! -Nghĩa là, khi ở dạng CỰC NHỎ thì vật chất «biến thành»ĐỘC ĐIỂM (particule) vẫn có một vị trí. -Và nếu sau đó, nó bị «tích phân» bởi một nhiệt độ cực kỳ lớn (nhiều triệu độ chẳng hạng) thì nó trở thành «SÓNG» (ondes) hiện diện khắp cùng, nhưng có thể tái phục theo «diễn tiến ngược chiều». -Trái lại, tinh thần khi ở dạng CỰC NHỎ mà thấp hèn (xấu), thì «đồng hóa» với vật chất, -và nếu tiến hóa đến dạng CỰC LỚN mà toàn xả (tốt) thì «biến thành khinh an» (=thoát ly).

-Từ đó suy ra, «tinh thần có thể là nguyên nhân, hay nguồn gốc biến ra vật chất», chứ «vật chất không thể nào là khởi thủy của tinh thần». –Cả hai lúc chưa tuyệt đối tách rời (THANH / TRƯỢC), thìhằng biến hóa và tương tác, tạo ra hợp tan (xoay vần) sinh diệt => luân hồi (saṃsāra) bất tận !

<>Nghĩa là không có chuyện vật chất có trước, rồi sau sinh ra tinh thần, hay không có chuyện tinh thần có trước, rồi sau sinh ra vật chất, như chủ trương đóng khung của 2 khuynh hướng phàm tục, là TUYỆT ĐỐI DUY VẬT (lokāyatavāda) và THUẦN TÚY DUY TÂM (bhūtavijjā), luôn luôn xung đột lẫn nhau, để tranh giành «phẩm vị độc tôn» vốn không bao giờ đạt được !

-Như vậy, «Thái Cực» (saṅkiṇṇatā, missībhāva), theo cái gọi là «Văn Minh Phương Đông» đề cao bởi người Tàu (Chine), chỉ là «NGUYÊN LÝ» (bhūta-niyama), chứ không phải là «chủ thể thứ nhất» (paṭhama uppādaka-seṭṭha, créateur)), hay «động cơ đầu tiên của bộ máy tạo hóa !» -Nhưng Phật học thì thanh tịnh gọi «CHỦ THỂ thứ nhất» ấy là NGHIỆP (kamma), có «tập khí» hướng động, nền tảng của dục vọng nguyên thủy  (paṭhama taṅhā) !  

<>Nhờ tính GIAO THOA giữa «CÁC TẦNG SÓNG LƯỢNG TỬ» (fréquences d’ondes quantiques) và «LỰC TỪ TRƯỜNG» (force magnétique) mà SỰ TƯƠNG TÁC (inter-reaction = nghiệp) tự phát sinh và vận hành một cách «ngẫu nhiên». Nhưng đối với loài người (-hay nói chung là động vật hữu tình), thì hiệu lực TỐT (sundara)hay XẤU (duṭṭha) của tính giao thoa ấy (sa-parakiccappavesa), lại còn tùy theo tình trạng ô trược (dūsana) hoặc thanh cao (passaddha), của hai hay nhiều «động tử» (satta=chúng sanh)…-ở đây ám chỉ từ 2 sinh linh trở lên (=cộng đồng), -đặc biệt là 2 con người với TÂM THỨC mở rộng (thiện hòa) hay chật hẹp (chấp ác)…làm «nhân duyên» (hetu-samudaya) hay «quả duyên» (vipāka-samudaya) cho hành động, và luôn luôn đóng vai «tiền hành» (=pubbaṅgamatā), tạo «khuynh hướng» của NGHIỆP (chung lẫn riêng) trong từng cá nhân lẫn xã hội !

-Kết quả :

–Tâm thức mở rông thì DUNG THÔNG (tương đương với có đạo đức (guṇa, kusala), THUẬN TÍNH (đồng nghĩa với VUI=sukkha).

–Tâm chức chật hẹp thì XUNG ĐỘT, tương đương với vô đạo đức (niddaya, akusala), NGHỊCH TÍNH (đồng nghĩa với KHỔ=dukkha) ! 

*Sau đó…chính hiệu quả ƯU THẾ (thanh cao hay ô nhiễm) sẽ cải thiện tình trạng, tiến bộ hay suy đồi. -Và «Ô NHIỄM» (dūsana, hāyanagatika) ở đây ám chỉ TÂM THỨC (citta-viññāna) bị tràn ngập bởi tham sân si, hèn hạ (lobha-dosa-moha, hīna). -Còn THANH CAO ám chỉ TÂM THỨC (citta-viññāna) không bị chi phối bởi 3 NHÂN ĐỘC (tham sân si), đồng thời có bản sắc an tịnh (visuddhi).   

-Cả 2 tình trạng Ô NHIỄM và THANH CAO, đều nằm trong sinh hoạt sống của cá nhân và xã hội, tức là trong biệt nghiệp lẫn trong cộng nghiệp. -Từ đó biểu lộ 2 phẩm cách CỨU GIÚP và GÂY HỌA.

-Đến đây, chúng ta nhận ra cái tiến trình tự nhiên khi một đạo sĩ nhiều ĐỨC HẠNH (sống chánh kiến và thân tâm thanh tịnh) có thể hóa giải các bế tắc tinh thần cho những người hữu duyên, được gọi là «cứu giúp». -Và «bệnh nhân» nếu có đau ốm thuần túy thể xác, thì cũng được điều chỉnh, rồi hiệu lực của thuốc trị bênh đang được dùng, cũng tự động gia tăng (nhờ lòng từ bi hổ trợ).

-Cũng như một bác sĩ đủ khả năng (kinh nghiệm, kiến thức) và GIÀU Y ĐỨC, thìcó thể ngăn ngừa và trị hết bệnh thể xác (gồm cả hệ thần kinh) cho thân chủ, và khi căn bệnh thể xác chấm dứt, thì những ẩn khúc (nếu có), trong tinh thần bệnh nhân, cũng đồng thời được hóa giải (nhờ thiện hạnh của vị lương-y).-Đó là lý lẽ…để chúng ta nêu ra MỐI TƯƠNG TÁC rằng :

Đạo Phật giải khổ thân lẫn tâm, nhưng Y khoa chỉ trị bệnh thể xác.

<>Nói cách khác, khi một người luôn luôn sống theo Bát Chánh Đạo (gồm 1/chánh kiến, 2/chánh tư duy, 3/chánh ngữ, 4/chánh nghiệp, 5/chánh mạng, 6/chánh tinh tấn, 7/chánh niệm, và 8/chánh định), -hay một người thường xuyên thực hiện GIỚI ĐỊNH TUỆ (=kỷ luật, tĩnh tâm, và minh trí), cũng có nghĩa là họ đang hằng ngày biết bảo vệ sức khỏe tinh thần, tức vệ sinh «ngừa bệnh linh hồn», -tất nhiên cũng làm lành mạnh cho thể xác ! -Và khi tinh thần khỏe mạnh, trong sáng…thì ít có yếu tố thân thể trở thành bạc nhược, bệnh hoạn.

-Dựa theo Phật học, chúng ta có thể nói, hễ «tinh thần khỏe mạnh», và năng lượng tâm linh ổn định, thì kháng tố trong thể xác gia tăng, mạch sống thanh tịnh ấy…sẽ tự HÓA GIẢI một số THÂN BỆNH nguy hiểm, do vi trùng xâm nhập…gây ra !

-Hơn nữa, BỆNH TINH THẦN vẫn gọi một cách khác…là BẾ TẮC TÂM LÝ. -Nghĩa là, khi tâm lý giảm thiểu các vấn đề, thì thể xác tự nhiên được sung mãn, bình an hơn. -Hay khi «tâm lý khỏe mạnh», thì kháng tố trong thân thể cũng tất nhiên trở thành vững chắc. Do đó, vi khuẩn, vi trùng, hay thời tiết bất thường từ…bên ngoài, sẽ thiếu điều kiện để tấn công, phá hoại thể xác.

<>Phật giáo được nhiều nhà hiền triết xưa nay, xem như «pháp dược» (osadhīya dhammā). Và Đức Phật là một «Siêu Lương Y» (abhi-osadhīya baṇḍita), một THÁNH NHÂN (ariya puggala) đầy lòng TỪ BI (mettā-karuṇā), tuy đạo Phật có cứu cánh tối hậu là giải thoát sinh tử luân hồi khỏi tam giới, nhưng mục tiêu nhập thế trước mắt của Bậc Giác Ngộ, vẫn là GIẢM THIỂU (pamānaṃ hāpeti) chịu đựng KHỔ ĐAU LÝ HÓA, cả tinh thần cũng như thể xác, cho tất cả nhân loại, hay toàn thể chúng sanh.

-Và vì sự quán triệt «chiều sâu tâm linh» của Phật giáo rất khoa học (vijjā), nên Đạo Phật KHÔNG đề cao tha lực (cứu rỗi một cách «mù quáng»), KHÔNG chủ trương xuôi theo định mệnh, sống nhu nhược, thụ động…viện lẽ «thuận theo lẽ tự nhiên» (=như bản năng của thú vật, kém tiến hóa), đổ thừa «chấp nhận nghiệp quả»…-Mà Đạo Phật đặc biệt nhấn mạnh rằng, «thực tại CÓ THỂ được TÂM ĐỨC «hóa giải», và qui luật nhân duyên quả phải được minh định, phổ biến, rồi áp dụng một cách trung đạo, xuyên qua nền giáo dục khai trí (sikkhāpana-udapādi). -Vì đức hạnh lẫn tật xấu của một người, có thể lây lan với văn hóa tích cực hay tiêu cực, trong xã hội cộng nghiệp, mang lại an vui hay tai hại cho cuộc sống nói chung. 

-Bốn NỀN TẢNG khai trí hướng đến CHỮA BỆNH :

1-Tính ĐỘC LẬP (aparavasatā), hay tinh thần TỰ LỰC (atta-nissaya citta) trong một con người là «bảo vật», độc nhất vô nhị ! -Tuy Phật giáo không hoàn toàn phủ nhận tha lực, nhưng đối với đạo Phật, “tha lực” chỉ là yếu tố phụ, và không thể đóng vai chính trong sự giải quyết tình trạng bất hạnh, lạc hậu, vì vô minh, thất học (=bệnh tinh thần). -Ví như người làm bậy thì phải biết ăn năn hối cải, rồi tự mình dứt khoát bỏ tật xấu, chứ không thể nhờ kẻ khác…thay thế cải thiện.

-Tương tự như người có thân bệnh thì phải tự uống thuốc, chứ không thể yêu cầu ai thay mặt uống giùm, để mình hết bệnh. –Đây là một quang điểm rất hợp lý và hoàn toàn khoa học !

*Trong một đoạn trước, chúng tôi đã từng nêu ra rằng, «có tự lực thì mới có tha lực, không tự lực thì chẳng bao giờ có tha lực», -thì trong lãnh vực cải thiện xã hội, dẹp bỏ ngu dân, lạc hậu…hay chữa bệnh thân lẫn tâm cho con người, «tha lực» càng không có ý nghĩa gì cả !

2-Ý thức NGHIỆP QUẢ vững chắc (ghanak’kamma-vipāka maṇo-viññāna). Không có NGHIỆP nào đã tạo ra, mà không mang lại kết quả về sau. –Nghiệp (kamma) là hành động tương tác giữa 2 đối tượng. -Đó là một định lý khoa học (vịjjā niyama = théorème scientifique), -và nó còn là một hệ luận minh triết (corolaire scientific philosophie) trong Phật giáo. -Gọi là «một hệ luận», vì kết quả ấy (sa-vipāka) của NGHIỆP TRƯỚC (atīta kamma), về sau chính nó sẽ trở thành nhân tố (hetu=cause), để khi đủ DUYÊN tạo ra nghiệp mới, rồi quả tiếp theo chắc chắn sẽ phải có, để vận hành như trước. -Cứ thế vay trả xoay vần, liên hoàn, kéo dài vô tận…!

-Căn cứ trên «Ý thức NGHIỆP QUẢ» (kamma-vipāka maṇo-viññāna), thì một người được giáo dục khai trí trong nền văn hóa hướng thiện, sẽ luôn luôn cố gắng TẠO NGHIỆP LÀNH (kusala kamma), để có HOA TRÁI TỐT (sobhana vipāka). Nghĩa là, «nghiệp quả thiện là nền tảng của của phương pháp chữa trị sự sa đọa, suy đồi». -SỰ SUY ĐỒI trong tinh thần gọi là phiền não (kilesa), còn SỰ SUY ĐỒI nơi thể xác thì gọi là thân bệnh đau khổ (roga-dukkha).

-NGHIỆP (kamma) trong cõi người, ví như BÁNH XE (cakka), chứa «các căm bộ ba»gồm -«nhân-duyên1, quả-duyên1, và cảnh–duyên1», -«nhân-duyên2, quả–duyên2, và cảnh-duyên2», –«nhân-duyên3, quả–duyên3, và cảnh-duyên3»…v…v…»,toàn thểbiến hóa không ngừng…hằng kéo dài hoán vị nhau, vận hành thành những chu kỳ liên hoàn bất tận.-Bánh xe ấy tượng trưng cho những VÒNG LUÂN HỒI (saṃsāra) lăn mãi trên 2 chiều đối nghịch…là THĂNG TIẾN (saṃvattati) hay SA ĐỌA (parihāyati).

3-TUỆ TRI (Ñāna) tức là có tâm sáng suốt (dīgha-dassitā) trong hoàn cảnh thực tại (sannivesa vijjamāṇa). -TUỆ TRI chính là một đặc sắc quí báu (ratana-lakkhaṇa), và cũng là một nền tảng tinh thần khác, được đào tạo một cách khai trí, giúp cải thiện tình trạng tư tưởng xấu (duṭṭha saṅkappo). -TUỆ TRI cũng được gọi là «cảm thức anh minh» (sobhaṇa-viññāna) có thể chữa trị bệnh hoạn nội thân, trong thực tại. -TUỆ TRI nói riêng ở đây, vốn là «hoa trái» của một pháp hành đã thuần thục, lẫn thói quen hướng thiện, do «giáo dục thiền pháp» mang lại (bhāvanena sikkhāpana).  

*Nó có khả năng đánh giá đúng (uju-nirūpitaggha) sự trầm trọng của mỗi ĐIỀU BẤT THIỆN (akusalānubhāva) trong tâm tư con người, hay ấn định rõ ĐỘ NGUY HIỂM (sa-upaddavā dasā) của thân bệnh, để hóa giải độc tố gây phiền não (kilesa samāneti), và chữa trị bệnh thể xác (kāya tikicchati) một cách hiệu quả.

-Mặt khác, TUỆ TRI (ñāna) ví như «dụng cụ đo lường» (pameyya upakaraṇa), các căn bệnh tinh thần cũng như thể xác, trong TOÀN THÂN TÂM (sabba nāma-rūpa kāya), trước khi bắt đầu dùng dược liệu đối trị. -Nếu cả bác sĩ và bệnh nhân mà thiếu TUỆ TRI (ñāna), thì sự giải quyết bệnh hoạn (rogya) rất khó thực hiện tốt đẹp, dù cho dụng cụ y khoa và phương tiện vật chất có tối tân và đầy đủ đến đâu !

4-Tâm RỘNG LƯỢNG (Mahatta-citta) hay tính khoan dung THA THỨ (khamācitta) chính là nền tảng cuối cùng của giáo dục khai trí (sikkhāpana), hướng đến CẢI THIỆN (saṃsodhana) mọi tình trạng xấu. -Nhờ tâm rộng lượng mà phiền não hay bệnh hoạn trong thân tâm, đồng thời cũng được hóa giải, song song với các tập tục suy đồi giữa xã hội chậm tiến (cộng nghiệp). Chưa kể sự rộng lượng còn là «vật liệu» củng cố lòng từ bi (mettā). Người có tâm rộng lượng là người thường chia xẻ cơm áo cho những kẻ đói rách, cung cấp chỗ ở đến người không nhà, bảo vệ mạng sống của mọi chúng sanh, chăm sóc cha mẹ lẫn các bậc già nua cô độc, lễ bái chư Phật, và thỏa thích khi nghe Chánh Pháp (sammā-dhammā).

–Người rộng lượng và giàu tính tha thứ, tuy có tư cách tốt đẹp như thế, nhưng họ không tỏ ra hãnh diện, chẳng xem đó là những đức hạnh cần phải đề cao. Họ làm vậy đơn giản chỉ vì muốn cho ra, để giảm thiểu tâm ích kỷ, ôm cứng, -nguyên nhân của RÀNG BUỘC gia tăng…vào vật chất. -Cũng như sự rộng lượng có thể tháo gỡ tinh thần họ, thoát khỏi danh vị phù du…giữa cõi trần (vô thường).

-Và người có hạnh tha thứ thì luôn hành động với tinh thần bình đẳng, không cảm thấy mình «cao thượng» hơn ai cả, nếu không muốn nói họ nghĩ rằng, «lỗi lầm của người khác, chính họ cũng có thể vi phạm» trong quá khứ, hay sẽ có thể vi phạm trong tương lai (khi còn vô minh, chưa giác ngộ), và do đó rất cần sự tha thứ cho tất cả, lẫn cho mình ! -Rồi THA THỨ cũng không phải để gieo ân đức đối với kẻ lỗi lầm, hay cho ai cả, -mà là để CỞI MỞ tật cố chấp, ngã mạn ưa bắt lỗi người, đồng thời tạo bình an chung !

<>«Bốn nền tảng» trên đây, vốn có hiệu lực «hóa giải» lẫn «điều chỉnh» các tình trạng xấu (thể xác cũng như tinh thần), tức là cải thiện hay chữa trị thân bệnh và tâm bệnh, nên do đó…có thể xem như «dược pháp căn bản» trong đời sống !

*Từ xưa đến nay, PHẬT GIÁO quả thật rất tương quan với văn minh LÝ HÓA lẫn Y HỌC, nhưng trong chiều sâu ĐẠO PHẬT vẫn vượt lên trên, và phục vụ bất vụ lợi cho tất cả chúng sanh (nhất là nhân loại), để thăng tiến trong cả 2 lãnh vực nầy!

————-