Bài XIII

 ĐỊNH TÂM qua «biểu đồ» KHOA HỌC.

<>Nhiều nhà nghiên cứu THẦN KINH (chercheur de neurologie) đã khám phá ra rằng, kết quả đầu tiên của ĐỊNH TÂM là cải thiện vận hành bộ óc, -dù cho vẫn có sự CAN THIỆP của tuần hoàn tim mạch (circulation sanguine) từ quả tim, -và ĐÓNG GÓP của dưỡng khí (oxy) từ buồng phổi, -đồng thời với nội tiết ốt-môn (hormone) từ hệ thống lý hóa (vi sinh) do hấp thụ các chất hữu cơ qua đường ruột.

*Đặc biệt là sau nhiều tuần lễ hành thiền liên tục, các KẾT QUẢ nầy có khả năng tự kéo dài, và ảnh hưởng tốt đến «phần não phía trước», để «ôn hòa sự khó tính», và «thăng hoa tình cảm» một cách có biểu lộ…giúp cho các nhà khoa học tùy trường hợp… dùng dụng cụ điện tử tối tân (= scaner, vi tính, tin học), quan sát được cấu trúc sinh hóa trong não bộ, -chẳng hạn như sự gia tăng màng bảo vệ «chất xám» (corpus callosum).

*Từ đó, người ta hy vọng phẩm cách THANH TỊNH của THIỀN PHÁP (jhāna bhāvanā) có thể giúp giảm tốc tiến trình lão hóa hay già nua, và ngăn ngừa sự bắt đầu của «bệnh mất trí nhớ» (Alzheimer).  

*Chưa kể, THIỀN ĐỊNH (samādhi) còn củng cố sức mạnh của các «chùm rễ tế bào thần kinh», cũng gọi là «bạch mao» (synapses), giữ cho các vùng trong não bộ hoạt động liên kết chặt chẽ với nhau. 

–NHỮNG KHẢ NĂNG ĐỘC ĐÁO :

1-Thiền định gia tăng sự bén nhạy 5 giác quan, khi tiếp xúc với cảnh.

2-Thiền định cải thiện trí nhớ, nhờ dễ dàng tập trung tinh thần.

3-Thiền định giúp ôn hòa thân tâm trước 2 hoàn cảnh (thuận nghịch).

4-Thiền định giải tỏa những ác ý, giúp con người dễ cảm thông.

5-Thiền định xóa dần các u-uất nội tâm, chống mầm ung thư (cancer).

<>Trong sự sống phức tạp của nhân loại, THIỀN (bhāvanā) nói chung là nguồn bình an tinh thần. -TINH THẦN (maṇo) ở đây ám chỉ một cách tùy trường hợp cho các từ ngữ, như «tâm thức» (viññāna), «linh hồn» (maṇa) «thức tánh»)…v…v… (=maṇo-viññāna-citta). -Riêng đối với môn THẦN KINH HỌC, dù cho được hay không được các tôn giáo «truy cập», chấp nhận…thì THIỀN vẫn là phương pháp ổn định não bộ (hay tinh thần). -Nhưng đa số«thiện trí thức»,am hiểu VI DIỆU PHÁP (abhidhamma)trong nhà Phật, thì quan niệm của họ về «tinh thần» lại dứt khoát hơn… rằng, «NÓ» và «BỘ ÓC» là «2 vấn đề» dù «tương quan», nhưng vẫn khác nhau…!

*Chưa kể các chuyên gia thần kinh nổi tiếng trên thế giới, tiêu biểu là GS. Derek Denton và GS. Joseph Ledoux, thì lý giải «TINH THẦN là TỔNG HỢP của những sinh hoạt bộ óc» ! -Hay «tinh thần chỉ là TÊN gọi theo qui ước», căn cứ trên vận hành của hệ thống thần kinh cảm giác ! -Như vậy, phải chăng bất cứ HIỆN VẬT nào có CẢM GIÁC đều có «tinh thần» ?! – Phát biểu nầy quả thật đáng suy gẫm !!!

<>Sự thật, «HIỆU LỰC(vipāka) củaĐỊNH TÂM (samādhi bhāvanā) ảnh hưởng trên bộ óc nói riêng, hay trên sự sống» nói chung…đã được người ta chú ý từ lâu, nhưng DỤNG CỤ để xác nhận hiệu lực đó, ngày xưa chưa được phát minh, nên những học giả xuất sắc ngành y khoa thần kinh của loài người, vẫn phải «chờ» đến thế kỷ 20, và nhất là vào thế kỷ 21, mới có thể «biện hộ» cho những điều họ vẫn suy nghĩ, -đặc biệt là khi «quang tuyến X» (rayons X) phối hợp với vận hành điện tử (fonctionnement électroniques) và từ trường (champs magnétiques) cùng lượng tử (quantique), lẫn «sợi dẫn ánh sáng» (fibres optiques) được khám phá và xử dụng đúng cách cho Y HỌC, xuyên qua «đồ thị» của các «thông số» (paramètres) trong máy vi tính (ordinateur = computer).  

-Và thói quen của con người thường xuyên “để ý thức lang thang” mà thiền học gọi là «PHÓNG TÂM» (uddhacca), cũng bị «ngẫu nhiên khám phá» bởi khoa học, nên khi dựa vào hình ảnh «mạng lưới thần kinh luôn luôn đồng sự với các vùng liên hệ trong não bộ», tiếng Anh gọi phương tiện ấy là «Default-Mode-Network-circa 2001», (viết tắc=>«DMN»), xảy ra trong khi đang xử dụng máy PET-Scan…giúp cho các khoa học gia có thể «theo dõi» được «dấu tích bí ẩn» của «tâm thức» (hay tinh thần). -Điều nầy «tiết lộ» rằng «một loại hoạt động tư tưởng, chẳng cần kích thích, cũng có thể tự phát sinh rồi vận hành trong vận hành não bộ, lúc KHÔNG CÓ định hướng ưu thế nào cả…để cầm chân nó lại».

-Rồi ngày nay chúng ta thấy máy VI TÍNH (computer = ordinateur), khi đã được cài sẵn chương trình (logiciel), và mở «công tắc» cho dòng điện đi qua, thì nó «tự động kết nối với tất cả dữ liệu đã ghi trong bộ nhớ» một cách «không cần ai yêu cầu» (còn gọi là «par défaut»). -Nhưng khi người ta xê dịch «con chuột» (curseur) bấm vào ĐIỂM RA LỆNH…«bảo nó» nó làm việc gì, thì nó ngừng ngay chuyện «tào lao» kia, để tuân theo sự điều khiển !

-Tương tự như thế, khi con người có pháp thiền tác động, ngưng phóng tâm (parikamma), trở về với những gì ƯU THẾ trong tư tưởng, hướng về nhất điểm (ekaggatā sat’iṅdriyaṃ)…thì «tâm thức» quay lại «đề mục» (kasiṇa), thiền học gọi ấy là «tầm=>tứ» (vitakka-vicāra), -rồi tiếp theo là «cận hành» (parikamma) hay «đi song song» (upacāra) với «thiền cảnh» (kammatthāna) !

<>Hiện tượng nầy tuy có thể xem như «phóng tâm tự nhiên» (-ngoài ý muốn !), -nhưng nó vẫn gây tiêu hao năng lượng (=nhân điện) ! -Còn khi HÀNH THIỀN, thì có định hướng rõ ràng, hay tiêu điểm lành mạnh (kusalālambana) do CHÁNH NGUYỆN (sammā-adiṭṭhāna) vận hành…nên người tu tinh tấn hội tụ tinh thần ở một «đối tượng thanh tịnh», tức gom năng lượng vào «một đề mục» (kammatthāna=kasiṇa). -Ngược lại với THIỀN…là PHÓNG TÂM thụ động…thả lang thang, vô phương hướng, và phân tán tinh thần nhiều nẻo, phung phí «năng lượng» theo CẢNH (trong lẫn ngoài), một cách bất kỳ, yếu đuối…!

-Đối với máy vi tính, «tiêu thụ giòng điện như thế là sự cần thiết, để giữ cho máy chạy liên tục trong tư thế chờ đợi». Nhưng đối với con người, thì tiêu thụ năng lượng vô ích, là làm hao mòn sức sống, -và nếu thường xuyên thì có thể giảm tuổi thọ !

-Vả lại, nếu hiện tượng gọi là «vận hành không mệnh lệnh «DMN» (=Par Default-Mode-Network-circa 2001) của máy vi tính, được xem tương đương với «sự phóng tâm» nơi tinh thần con người, thì «hiện tượng» ấytrong «lý hóa mạch sống» thuộc kiếp nầy, vốn cũng không hoàn toàn tiêu cực. -Vì«lợi ích ngẫu nhiên» của NÓ là giúp cho bộ óc mỗi cá nhân «tự động điều chỉnh các chênh lệch nhất thời trong sinh hoạt» (do nghiệp đang sống với thân người thiếu hoàn hảo, cần các «bổ túc bất kỳ»), và ấy cũng là «sự chuẩn bị thích ứng cho vận hành liên hệ dây chuyền tiếp theo (trong mạch tuần hoàn nhân thể) một cách duy trì sự nhịp nhàng, căn cứ trên «những trải nghiệm cũ» vốn thuộc vô thức (non-conscience). -Và dựa theo Phật học, chúng ta có thể xem ấy như «sự tự hành» (ahetuka-saṅkhārā) của «dòng hữu phần» (bhavaṅga). 

<>Nói rõ hơn, «phóng tâm» cho là «vô ích nhất» (hay rất bất lợi), là để «loãng ý thức» ra ngoại cảnh…với những ý nghĩ bất thiện (akusala-ceto), vu vơ (phân tán), săn đuổi các chuyện phù phiếm, vừa thuận vừa nghịch…mang lại phiền não, chứ không phải «phóng tâm duy sinh» (cho sự sống). -Điều nầy gần giống như Ông Descarte đã phát biểu «Je pense donc je suis» (tôi suy nghĩ chứng tỏ tôi đang sống). -Chưa kể «PHÓNG TÂM DUY SINH» cũng là «điểm khởi xướng» của sự tưởng tượng và kích thích óc sáng tạo. Nghĩa là, nếu chẳng có sự suy tư hay «tìm kiếm ảnh tượng khác» để đối chiếu, để phán đoán…v…v…thì sẽ KHÔNG CÓ «viễn cảnh phát minh» (từ thô thiển đến tinh vi) nào cả !

*Nhưng «sự bất định» của nó, là nếu SUY TƯ mà không mang lại hoa trái, thì mặt tiêu cực của tật phóng tâm, là chi phối năng lượng «rất cần thiết» cho định hướng và sản xuất…-nhiều khi lôi kéo cả sức mạnh của sự chú ý, và…-do đó làm giảm hiệu quả trong khi đang làm việc ở mọi trình độ, nhất là hạng cao cấp. -Ví như suốt thời gian tranh tài, các lực sĩ (hay võ nhân) thường chỉ vì năm ba giây «lơ đãng», thiếu nhất trí để tập trung tinh thần một cách vững chắc…mà sơ hở phạm lỗi, rồi thua cuộc ! –Xem ra, nguyên nhân của thành bại nhỏ hay lớn trên đời vẫn chỉ là khuyết điểm phóng tâm như thế !

<>Về phương diện y học, «Tính vận hành vô mệnh lệnh = DMN» ấy trong «tư tưởng» con người…đã giúp cho những Chuyên Gia Thần Kinh, có «manh mối» dùng làm nguyên tắc đối chiếu…để giải thích các tình trạng lang thang thái quá (hay mất định hướng bất thường) gây ra hụt hẫng, âu lo, buồn chán, chới với, rồi biến thành «thụ động»lẫn «nhu nhược» về sau nầy (poste traumatisation).

-Và nhiều nhà khảo cứu hệ thống thần kinh đã phải «chú ý đến» các «bế tắc» (có thể xảy ra) của«vận hành vô mệnh lệnh = DMN», mà tìm ra nguyên nhân nhiều «bệnh loạn tâm não» khác nhau, trong đó có «mất khả năng tập trung tinh thần» (attention deficit), «úy kỵ người lạ» (schizophrenia) «sợ sệt thường xuyên» (autisme), và «bại liệt trí nhớ», -tức là quên hẳn mọi việc  (alzheimer).

-Ngoài ra, «Vận hành vô mệnh lệnh = DMN» (tạm gọi là «tiêu cực») cũng dẫn đến sự khám phá ra cái nguyên tắc hoàn toàn ngược lại, gọi là «Mạng Lưới Vận Hành Tích Cực» (Task-Positive-Network => TPN). Rồi «mạng lưới vận hành tích cực» nầy, nhờ được thiết lập bởi hầu hết các thành phần bên ngoài màng não, gồm 1/«màng hông cột sống» (DorsoLateral Prefontal Cortex => DLPFC), 2/«màng ốc đảo» (Insular Cortex => IC), 3/«màng đồng vị nội vi» (Inner Parietal Cortex => IPC), và sau cùng là 4/«màng đai chiều đứng, chứa bán cầu não» (Midbrain Vertically forward belt housing => MBVFBH)…mà các khoa học gia thiên tài có thể tìm được giải pháp cho các khuyết điểm trong vận hành não bộ !

<>Từ đó, KHOA HỌC THẦN KINH mới có thể thiết lập một cách rõ ràng…cặp «nguyên tắc song đối», gồm một mặt gọi là «Vận Hành Vô Mệnh Lệnh», với ký hiệu=>DMN*, hay «pDMNc», tạm xem là «Tiêu cực», và mặt kia ngược lại là «Vận Hành Theo Mệnh Lệnh», với ký hiệu=>TPN** viết theo 3 chữ «Task-Positive-Network», phải dịch là «Mạng Lưới Vận Hành Tích Cực».

Sau đây xin ghi ra đầyđủ các chữ, để giúp «nắm bắt» :

DMN* (=Par Default-Mode-Network-circa 2001), mạng phép chuyển ra Việt ngữ một cách «tu từ học» là «Vận hành vô mệnh lệnh», và…

 TPN** (=Task-Positive-Network), «tên gọi» viết tắt theo phẩm cách nghịch hành. -Đặc biệt là…khi cái nầy khởi động, thì cái kia tự tắt.

<>Cặp «nguyên tắc điện tử»,  gọi là «vận hành ảnh tượng» nầy có thể «dựa vào đó», để chứng minh rằng, khi có ĐỊNH (ekaggatā = one-pointedness, concentration) thì không có phóng tâm (n’atthuddhacca), và khi bị phóng tâm (uddhacca) thì không có ĐỊNH (n’atthekaggatā), vì tình trạng năng lượng đã phân tán (énergie dispersée) !

-Ngoài ra, người ta cũng không cần xua đuổi những ý nghĩ hợp lý lẫn ngẫu phát để hành thiền ! -Vì NHẤT ĐỊNH (ekaggatā) vốn là một pháp vừa khả thi vừa hùng hậu. Rồi TOÀN TỊNH (Jhāna samādhi) cũng là một qui nạp ẮT CÓ, vốn TẤT NHIÊN (nhờ cô đọng tuyệt đỉnh, chứ không phải lý thuyết). Vả lại, gần đây, sự khảo cứu khoa học còn xác nhận, «nhất định và tỉnh thức (do toàn tịnh), luôn luôn nâng đỡ lẫn nhau, qua «chứng minh» của «Vận Hành Tích Cực» (TPN).

-Khi «Vận Hành Tích Cực» (TPN) hoạt động, thì «Vận hành vô mệnh lệnh, DMN» (=tiêu cực), sẽ tự động dừng. -Vì nếu nó «khởi lại không đúng lúc thì tạo ra tình trạng lý hóa xung đột», -nhất là khi có sự «chênh lệch năng lượng» (lực đẩy bất thường) thì nó sẽ gây tình trạng chi phối hàng hai…làm tê liệt trong vi tính, cũng như trong tinh thần con người, giữa…cuộc sống cộng nghiệp !

Nhờ THIỀN mà PHẬT GIÁO và KHOA HỌC gặp nhau.

<>Theo nhà Phật, thành công (samiddhi) của THIỀN ĐỊNH (Sammā samādhi) là sự AN TRÚ (appanā ekaggatā), và «hiệu năng của an trú» là TỈNH THỨC (Saṭi-sampajañña). -Đó là «1» trong «8» yếu tố thành lập Bát Chánh Đạo (Atthaṅgika magga), -con đường duy nhất (ekayano maggo) dẫn đến «tri kiến, thoát chấp, tự do» (ñāna, vimutti, nibbāna), chấm dứt xung đột hay khổ đau (dukkhaṃ nāsetti) !  

*Như đã được Đức Phật chỉ dẫn trong kinh Tứ Niệm Xứ (Catu satipaṭṭhāna sutta), rằng «Sự TỈNH THÚC (sati-sampajañña)qua từng sát-na hơi thở (ānāpāna khaṇa), đối với những gì xảy ra trong «vận hành hổn hợp» THÂN+THỌ (kāya-vedanā anupassanā kammathāna) và cảnh xung quanh (ālambana), là pháp hành cốt lõi (āvassaka bhāvanā). -Nói cách khác, phẩm cách TỈNH THÚC (sati-sampajañña) là «nền tảng», đểtiến tới tri kiến giác ngộ (āloko-udapādi), giải thoát» (nibbāna, nirvāna).

-Còn trong KHOA HỌC thì đó là «hiệu số phối hợp đúng, cho mỗi giai đoạn» trong các kết quả thực nghiệm, hay phát minh sáng tạo !

<>Thuở Phật còn tại thế, lần nọ có một người phụ nữ quê mùa, cao niên đến gần…-Sau khi chào kính Đức Phật, bà yêu cầu Ngài dạy cho phương pháp hành thiền. Nhưng trước tiên, bà khẩn khoản nói «con tuổi già sức yếu, lưng khòm, các khớp xương thường xuyên đau nhức chai cứng…không thể ngồi kiết-già hay bán-già đúng cách, như các đệ tử khác được, vị thế ấy rất bất tiện cho con. Nếu con bắt buộc đôi chân kia phải tréo nhau, và lưng 2 bàn chân phải gát lên 2 đầu gối, thì con không thể làm được, dù con rất muốn…-xin Phật tha phép ngồi thiền khó khăn ấy cho con».

Nhưng Phật không trả lời cách ngồi, Ngài dạy thẳng pháp thiền :

<>«Sau khi về nhà, trong mỗi hành động, mỗi việc làm, bà hãy hoàn toàn chú ý việc mình đang thực hiện, đừng để tâm nghĩ đến những chuyện khác. Chẳng hạn, khi kéo nước từ đáy giếng lên, bà hãy chú ý 2 cánh tay, truyền qua dây thừng và thùng nước. Khi quét nhà, bà hãy để tâm vào cái chổi, chạm trên nền nhà có rác được gom lại. -Ngay cả khi nấu ăn trong bếp, hay ngồi khâu áo…bà cũng chỉ chú ý đến việc đang làm mà thôi. Đó là sự thực tập thiền giác ngộ !». -Tạo nền tảng tiến hóa, với thân tâm thanh tịnh, thoát ly cụ thể !  

-Hãy qui nạp rằng, CHIẾC CẦU (gặp gỡ) giữa Phật giáo và Khoa học, đặc biệt trong lãnh vực ổn định thần kinh…chính là THIỀN PHÁP (bhāvanā). Vì cả hai, Phật giáo lẫn thần kinh học đều dùng phẩm cách TỈNH THỨC LIÊN TỤC (Saṭi-Sampajañña) hay CHÁNH NIỆM HIỆN TẠI (Sammā saṭi) như phương tiện lành mạnh nòng cốt, để hội tụ năng lượng tiến tới phát quang, hầu làm cho tâm thức (citta-viññāna) được dần dần soi sáng…ngay trong thời gian đang sống…thì phiền não sẽ tự diệt, não bộ thoát khỏi nhiễm độc !

-Xin đọc lại «kệ ngôn minh triết» (=hướng thượng), nói về «THIỀN PHÁP và ĐỜI SỐNG TÂN TIẾN» sau đây :

«Người trí thường tịnh tâm*,

và yêu thích sự yên tĩnh, thoát ly.

Như nhân thế trân trọng thiên thần, phước báu,

Và kính phục bậc giác ngộ, vì phẩm hạnh tỉnh thức !».

(Pháp cú câu 181. *Tịnh tâm ám chỉ hành thiền, và tỉnh thức).

<>TỈNH THỨC (sati-sampjañña=mindfulness, pleine-conscience) chính là «tướng trạng» của trí tuệ (paññassa lakkhaṇa) và là «thói quen» (pakati, cāritta) trong mọi hành vi của bậc giác ngộ (Buddha). Nhưng ĐỜI SỐNG TÂN TIẾN ngày nay đang nghiêng hẳn về hưởng thụ vật chất. Và sự hưởng thụ nào cũng dễ dàng làm cho tâm thức mờ đục ! Do đó, ai muốn tâm thức không bị u-minh thì phải kiên nhẫn hành thiền, xem sự thanh tịnh tinh thần là mạch sống !

-Hãy vô tư quan sát kỹ đời sống…gọi là «hiện đại», tại các nước có «nền văn minh lý hóa» Tây Phương, như Âu, Mỹ, Nhật, Úc chẳng hạn…. ! Họ đang đối diện với sự QUAY CUỒNG bởi hưởng thụ tiện nghi sung mãn, -khiến cho tinh thần của hầu hết người dân ở những nước gọi là «văn minh» ấy, đã không tránh được tình trạng nhàm chán, mệt mỏi, bế tắc (nói riêng). -Trong khi đó thì tinh thần của các dân tộc chậm tiến còn lại, trên quả đất đang bế tắc, bệnh hoạn (nói chung), vì quá nhiều nghèo đói, lạc hậu, thiếu thốn, thèm khát mọi nhu cầu căn bản để sống !  

<>Bộ mặt nhân loại (-«văn minh» !?) và sinh thái «tân trang» trên địa cầu hiện nay, là một bức tranh loạn màu (mâu thuẫn), phản tiến bộ, nghịch chiều nghệ thuật, dẫy đầy những xung đột tâm vật ! Và vai trò «nâng cao cõi đời» của các tôn giáo «lớn»…-dù mệnh danh «DUY TÂM» hay «DUY LINH» (nhân danh thần thánh quản lý), cũng bó tay, không thể làm gì tốt hơn, ngoài việc đề cao tha lực, và mê tín !

-Còn phía DUY VẬT (=vô thần) thì khỏi nói, «lý tưởng» của họ chỉ là thâu tóm tiền bạc và gian đoạt quyền lực, dùng «chủ nghĩa lừa gạt», cố ý ngu dân, nhồi sọ học thuyết …rồi chế tạo võ khí, thiết lập quân đội khủng bố (địa phương lẫn quốc tế), để độc tôn địa vị, toàn trị con người, xem địa cầu là tài sản riêng của họ, hay phe đảng họ !

-Chưa kể một số tín ngưỡng cuồng tín (nhân danh duy linh), vẫn mù quáng cạnh tranh thế lực, cực đoan xung đột lẫn nhau, biến thành giáo loạn, tuyên truyền «thánh chiến», vừa tàn phá kinh khủng, vừa kéo dài…làm khổ loài người một cách triền miên, vô lý…nữa !

<>Trong bối cảnh vô cùng đáng sợ như thế, chỉ có THIỀN PHÁP (bhāvanā), gồm TỊNH TÂM (samādhi = cencentration) và TỈNH THỨC (satipaṭṭhāna = mindfulness, pleine-conscience), theo tinh thần đạo Phật VÔ NGÃ (non-ego), thì may ra mới có thể HÓA GIẢI sự quay cuồng bất tận…do hưởng thụ dục lạc (hédonisme ignoble) trong tham sân si (Vô Minh) gây ra !

*Và xin nhấn mạnh rằng, THIỀN cần phải được phổ biến một cách mở rộng, vô tư và nhất là ĐÚNG CÁCH ! –Đúng cách ở đây có nghĩa là không kinh doanh vụ lợi, không HỌC và HÀNH một cách mù quáng, cực đoan, cố chấp ! -«ĐÚNG CÁCH» (sammā-dhammena) ở đây cũng có nghĩa là «mang tính nghiệm chứng hướng thiện» (=hợp lý trung đạo, thanh tịnh, và khả thi)…như đòi hỏi SỰ TIẾN HÓA (=thăng hoa) trong khoa học, -tức là phải hữu ích, thực dụng, đầy đủ kiểm nhận, và tự thân hành động, đạt được KẾT QUẢ TỐT, -chứ không lý thuyết, -nhất là chẳng gây «nghiện» (hay mơ tưởng huyền hoặc, luyện thần lực hoàng đường, phù phép), -và tuyệt đối không trở thành nguồn gốc của bấn loạn thần kinh= «tẩu hỏa nhập ma !».

<>Vào những thập niên gần đây, Phật giáo đã du nhập vào các nước Âu-Mỹ (gọi chung là Tây Phương) một cách ngẫu nhiên. Và riêng ở Âu Châu thì xuyên qua 2 ngõ Đông và Tây, tạm tóm tắt như sau :

*Phía Đông, gồm các quốc gia cựu cộng sản (communiste), hay «Xã Hội Chủ Nghĩa» (socialiste), như Nga-Sô (trước kia là «Liên-Bang-Xô-Viết = URSS»), Ba-Lan, Hung-Gia-Lợi, Tiệp Khắc, Lỗ-Ma-Ni…v…v…có các bộ máy cầm quyền nhà nước, chủ trương kinh tế tập trung trong bàn tay sắt, với nền học thuật độc tôn Mát-Lê, công khai bộc lộ bản chất «chủ nghĩa đóng khung», tương đương với cầm tù tư tưởng (=chế độ toàn trị), vốn không dễ chan hòa văn hóa, nên…chẳng riêng gì đạo Phật, mà các tôn giáo khác, nếu có mặt cũng chỉ là «hình thức», -ngay cả không phải thuộc dạng giao lưu, mà là «văn hóa trang trí» để «làm dịu» các liên hệ quốc tế khác !

*Phía Tây và Bắc Âu, đa số là những quốc gia «cựu đế quốc» (ancien impérialisme) đã hoàn toàn «hóa thân» (antièrement métamorphosé), không còn thói phong kiến tàn bạo, bóc lột ngày xưa, -như Anh, Pháp, Đức, Bỉ, Ý, Đan Mạch, Na-Uy, Phần-Lan, Hòa-lan…v…v…có chính quyền do dân bầu, hay quân chủ lập hiến (=vua và quốc hội), chủ trương kinh tế tự do, thường gọi là «cộng hòa tư bản», với nền học thuật ôn hòa, mở rộng…tiếp thu những ý thức hay đẹp từ 4 phương, và do đó dĩ nhiên dễ giao lưu văn hóa…đối với đạo Phật.

-Tình trạng các nước Tây và Bắc Âu nầy, cũng tương đối giống như các nước Trung Mỹ La-Tinh và Nam Mỹ, -và nhất là ở phía Bắc lục địa, gồm Hoa Kỳ (USA) và Gia-nã-đại (Canada). -Chúng ta có thể nói tổng quát, «Phật giáo đến Châu Âu lẫn Châu Mỹ, hay Châu Úc một cách «du hành» (=ngẫu nhiên), và được dân chúng địa phương đón nhận trong tinh thần «khách quan văn hóa», không mang dấu ấn có tham vọng «chinh phục» hay «áp đặt» !

*Chưa kể trước và sau ngày 30-4-1975 đến nay, sự thất thế bị cáo chung của 3 «chính thể TỰ DO» (=Việt, Miên, Lào), đã làm cho khoảng hơn 3 triệu người Đông Dương, bỏ nước ra đi…tìm tị nạn chính trị, tại nhiều quốc gia Âu-Mỹ-Úc. Và họ cũng mang theo «Đạo Phật Truyền Thống» đến những nơi lưu vong. -Rồi sắc thái đạo Phật «gốc quê hương» theo di dân lánh nạn…«trực tiếp đến» từ Đông Dương, không xuyên qua sự «du truyền» nào, phối hợp với Phật giáo đã hòa nhập trước đó, do «giao lưu học thuật» hay «văn hóa» tại Âu-Mỹ-Úc…đã tự động «hợp tác», và cùng nhau sinh hoạt… !

*Có 1 bài Nhận Xét về Phật Giáo trên tờ Guardian (Anh quốc) vào tháng 3 năm 2012, cũng nêu ra «lý do tại sao» trong 5 thập niên qua (tức từ 1950 đến sau năm 2000) rằng, giới «nghiên cứu tôn giáo» Tây Phương đã thay đổi cái nhìn về Đạo Phật một cách tích cực (-nếu không muốn nói là «ưu ái»), -nghĩa là những nhà truyền bá Phật giáo đến Phương Tây đầu thập niên 1960, đã mang đến cho họ một «cách sống lành mạnh, cộng hòa», -tuy khác hẳn những «qui ước đạo đức cũ» của họ, nhưng hoàn toàn không gây xung đột văn hóa ! -Bài nhận xét nêu ra các «quan sát» đáng chú ý sau đây :

1/Người «Phương Tây» từ 1960, đã nghĩ rằng, «Cứu cánh của đạo Phật không chỉ là GIÁC NGỘ, mà là hóa giải buồn chán đau khổ trong thân tâm con người».Và «Phật giáo là PHƯƠNG PHÁP khả thi, để đạt tới hạnh phúc ấy» (dù tương đối !). -Niết-bàn đối với họ là «thành tựu LÀNH MẠNH TRƯỚC MẮT», chứ không phải cõi cực lạc, nằm trong thế giới xa vời ! -Nhưng vì chưa nắm vững cốt lõi giáo lý Đạo Phật, nên các thập niên tiếp theo…bỗng xuất hiện một «phong trào» gọi là «hippy» (=tìm «cảm hứng an lạc»). -Từ đó, một số giới trẻ Âu-Mỹ hiểu lầm «hạnh phúc trong Đạo Phật chỉ là sự hân hoan thoát trần» (!?), nên kết luận sai lệch «Phật chủ trương tìm nguồn vui tinh thần xuyên qua cảm giác vật lý». -Họ bị ảnh hưởng bởi thuyết «HIỆN SINH» (existencialisme) của John LOCKE, Triết-gia Anh, thế kỷ 17, xác nhận «tinh thần chỉ là toàn bộ cảm giác !», hay «hạnh phúc là có cảm giác hân hoan trong thân thể thực tại» (!?)

-Nói cách khác, phương tiện nào làm cho «tinh thần đê mê thoát trần» cũng có thể giúp con người tìm ra «cứu cánh», hay «hạnh phúc» giống như trong Đạo Phật. -Từ đó, một số lớn giới trẻ Âu Mỹ đã không ngần ngại vất bỏ mọi việc làm, thành thơi «du lịch», lấy 4 phương làm nhà, hút cần-sa, ma-túy, và các loại thảo diệp khác, có tác dụng tương tự…để tự đạt đến «cảnh giới siêu thoát» !?  

2/Còn ở Phương Đông (=Châu Á), thiểu số (khi so với đại đa số) quần chúng «tín đồ nhà Phật» là tăng nhân (hay cư sĩ độc tu), tình nguyện sống trong chùa (hay thiền lâm, am cốc biệt lập) hành đạo, chăm chỉ ngồi thiền…và được rất nhiều người đồng đạo cảm kích ủng hộ. -Nhưng Phương Tây thì khác hẳn nếp sống đạo Châu Á. Người Âu-Mỹ không nặng về tu sĩ hay cư sĩ…nên trong «Phật viện» của họ chẳng có nhiều người giữ «hạnh xuất gia». Và giữa xã hội Phương Tây, thì «sinh hoạt cộng đồng» của «tín đồ đạo Phật» tuy rất giản dị…mà vẫn đa dạng. Vì họ tiếp thu rồi «xử dụng» hầu hết những khuynh hướng Phật giáo khá khác nhau, nhiều khi đã bị lai căn, -đến độ có thể xem là pha trộn văn hóa đế quốc Tàu !

3/Đa số các nhà truyền bá Phật giáo (đến từ Châu Á), càng thiết lập nhiều «trung tâm tu học» tại các nước Phương Tây bao nhiêu…-chẳng hạn tổng quát như các tông phái, -Zen, Mahāyana (Trung hoa, Nhật bản, Cao ly), -Theravāda (Tích-lan, Ấn-độ, Miến-điện, Thái-lan, Cao-miên, Lào, Việt-nam), -Lạt-ma giáo (Tây-tạng, Mông-cổ)…thì càng được «Âu hóa», khi áp dụng bấy nhiêu… -Nhưng hiện tượng ấy không là trở ngại gì cả, vì «tín đồ» đạo Phật ở Phương Tây với bản chất yêu chuộng tự do, không chủ trương học hỏi nguồn gốc đầy đủ «Phật Giáo  Nguyên Thủy», -nhất là chẳng vội vã trong việc nắm vững và theo đúng nội dung toàn bộ kinh điển căn bản, gồm 84.000 pháp môn, -rõ ràng là quá nhiều so với «thánh kinh» truyền thống của họ ! -Nói chung, là cộng động «Phật tử Âu Mỹ» vốn chỉ muốn cái «đạo thực dụng» trước mắt, thay vì tìm kiếm hay chọn lựa nguồn gốc chánh thống. Từ đó, họ bỏ qua việc «phân biệt tông phái» Phật giáo.

4/Riêng «tăng sĩ đạo Phật người Phương Tây» thì họ chỉ đón nhận những gì cần, và không chủ trương kêu gọi tín đồ cúng dường mọi thứ cho cá nhân những ai tinh tấn tu hành, đồng thời họ cũng tự do chọn lựa «cách hành đạo thích hợp với bản thân», mà không bị bắt buộc phải nghiêm giữ toàn bộ môn qui, dù cho trong một khóa huấn luyện của Phật viện, hoặc bởi thầy tổ, hay bởi tông phái truyền thừa.

5/Sinh hoạtgọi là «gặp gỡ nổi bật nhất» của «Phật Giáo»với cộng đồng ngườiPhương Tây, là «THIỀN TỈNH THỨC» (Saṭi-sampajañña-bhāvanā = mindfulness). Pháp môn nầy được họ áp dụng mọi mặt, từ ăn uống để duy trì thân thể, đến chăm sóc sức khỏe tinh thần. -Và nhất thời xem ra «Pháp TỈNH THỨC như nở hoa» vậy. -Sự phổ biến nầy đã được thấy rõ kể từ thập niên 1960. -Rồi «sinh hoạt thiền» bỗng trở thành rộng rãi hơn, để «tín đồ Phật Giáo Phương Tây» tin rằng, «áp dụng TỈNH THỨC là con đường tu tập căn bản, quay lại hiểu biết chính mình» trong cuộc sống đầy cạnh tranh, xáo trộn không ngừng. Đây là phương pháp thích đáng nhất !

6/Và Âu-Mỹ không phải là nơi duy nhất, Phật giáo làm «gạch nối lành mạnh» giữa con người và xã hội. -Đối với người Phương Tây, Phật Giáo còn là một «luồng gió văn hóa mới», -ngoài việc thiết lập một «phong trào TỈNH THỨC», làm cho sự sống được «soi sáng bởi chính mình», Phật giáo còn đóng góp nhiều hơn là «pháp tỉnh thức» nữa. Đó là con đường dẫn đến SỰ THẬT cao thượng (ariya sacca = noble truth), giải khổ, -hay Phật giáo «cống hiến» cho Tây Phương một «sinh khí sống» đầy ý nghĩa, trong một số lãnh vực, như nâng cao tinh thần xã hội, giữ sạch môi trường, giải cứu bế tắc tâm lý, và cải thiện các tình trạng chênh lệch giàu nghèo.

7/Phải chăng người Phương Tây quan niệm THIỀN PHÁP (bhāvanā) là cánh cửa bước vào GIÁC NGỘ hay đạt Phật quả (Buddha-ité) ?! Và theo bài viết của tờ Guardian (nêu trên) thì, «muốn thành Phật phải trải qua một lịch sử vô lượng công phu, thăng hoa trên cả hai mặt HỌC HỎI (lý thuyết) và TỰ TU (=thực hành)». -Như thế, tương lai của «Phật giáo Âu Mỹ» có thể tùy thuộc vào niềm tin như thế nào, của «tín đồ» tại các vùng, hay các quốc gia nầy, chứ không do ảnh hưởng kinh tế hay chánh trị  ! -Vì tại bản xứ, họ đã xây dựng được một nếp sống vật chất tiến bộ…khá đầy đủ !

Nặng về thế tục hay tu viện ?!

<>Tu tập tại gia hay xuất gia vốn chỉ là 2 PHƯƠNG TIỆN để tiến hóa. -Đã đành «cảnh chùa thì yên tĩnh hơn nhà riêng» (vì phải tiếp cận thường xuyên với lắm hạng người phàm tục) giữa làng xóm, hay trong thành phố. -Và SINH KẾ của người cư sĩ cũng không cho phép tu ở nhà giữ được nhiều giới như một tỳ kheo (bhikkhu), đã xuất gia ở chùa (-trong cái nghĩa «ly tục thật sự, không phải lạm dụng» !).

*Nhưng Phật giáo bất kể ĐÔNG hay TÂY, nói chung vẫn chú trọng nguyên tắc «NHÂN DUYÊN» (paccaya). -Khi chưa đủ «điều kiện lành và động lực dũng mãnh» (hợp lý) mà vội vã «đi tu» (xuất gia), không khéo về sau sẽ gặp trở ngại, khi đối diện với hoàn cảnh thực tại. Chẳng hạn như sống giữa tăng đoàn mà tâm tư chưa ổn định với các mối quan hệ, thường xuyên nghĩ đến gia đình, đến trách nhiệm đối với người thân, thì công phu hành đạo khó có thể tiến bộ ! -Tức là, thúc ép vì bất cứ lý do gì đều không tốt ! Vì ẤY là 1 «dạng trá hình» của lòng THAM (lobha, rāga), có thể xem là ác pháp (akusala dhammā) !

-Vậy, điểm quan trọng là «đương sự» có quyết tâm làm đúng theo lời Phậy dạy hay không, chứ «hình thức tu sĩ» không bảo đảm nội dung phẩm hạnh, nhất là trong thời buổi đạo đức suy đồi ! -Do đó, nếu tu tập tại gia mà thật sự nghiêm chỉnh, thì ẤY cũng là một CHUẨN BỊ ĐÚNG, để «thoát ly» sau nầy, khi đã hội đủ nhân duyên (điều kiện).  

<>Ngoài ra, quan niệm về TRÁCH NHIỆM (responsibility=dhurand-haratā) của người Phương Tây hay người Phương Đông, tuy có khác nhau «đôi chút», nhưng nội dung chính vẫn là phản ảnh «LÝ NHÂN QUẢ». Nói đến trách nhiệm là nói đến văn hóa nhân quả. Người thấm nhuần văn hóa nhân quả, là người hành xử theo LUÂN LÝ (=tốt xấu tương tác, có qua có lại, -theo luật xoay vòng), biết rõ hiệu lực của mỗi việc mình làm, luôn luôn tác động đến người khác ra sao, và phản ứng tất nhiên của đối tượng dành cho mình cũng như thế (nhân nào quả nấy)…nên họ luôn luôn tự động mang tinh thần trách nhiệm. -Ngược lại, kẻ vô trách nhiệm chính là kẻ sẵn sàng dẫm lên luật nhân quả, coi thường luân lý, hay qui ước cộng đồng.

<>Thử nhắc lại nhận xét chung rằng, «đa số dân chúng Âu-Mỹ thích sống theo cá nhân chủ nghĩa (indidualism), chỉ lo phần mình, không quan tâm đến xung quanh».-Chúng tôi thiết nghĩ…-điều nầy nên khách quan xem kỹ lại, và cần tìm hiểu sâu hơn ! -Phải chăng đó chỉ là kết luận vội vã (lệch lạc), trước thói quen của người Phương Tây là tôn trọng tự do riêng, không xen vào chuyện người khác !?

-Trên thực tế, đa số người trong xã hội Phương Tây…tỏ ra khá nghiêm chỉnh trong việc bảo vệ tài sản công cộng, hay duy trì trật tự chung. Còn liên quan đến «sự thánh thiện» hay «căn bản phẩm giá» (=chuẩn bị tư cách bản thân) cũng vậy…. ! -Người Âu-Mỹ trước khi dấn thân vào một lãnh vực tâm linh nào, nếu họ CHƯA THẬT SỰ đạt được một «khả năng siêu việt» nào đó, họ không dám đứng ra làm «đạo nhân» dạy dỗ quần chúng…-khoan nói đến việc họ tự xưng là thay mặt «thần linh» để bắt đầu «ứng khẩu» truyền bá giáo pháp…một cách thiếu xác minh, vô trách nhiệm tinh thần !

-Họ không giống như trong một số dân tộc chậm tiến Phương Đông hay Phi châu, dễ tin «ma lực» hoang đường, sẵn sàng cho rằng, «khi có hồn thiêng nào nhập vào (do cảm giác bất thường), là họ tự xem mình được «ơn trên» chọn xác, để tiết lộ thiên cơ, bí mật cứu nhân độ thế…». -Đặc biệt là các cá nhân ấy…bỗng chốc chễm chệ tự xưng «ta» là «giáo chủ» để «cứu khổ cứu nạn» cho nhân sinh ! (?)

*Phật giáo có câu «tự giác rồi mới giác tha», như yếu tố có thể làm tròn trách nhiệm (dhuraṃ-haratā)). NÓ ám chỉ tổng quát là «mình phải thật sự thành công, sau đó mới tình nguyện dẫn dắt người khác». Đức Phật KHÔNG khuyến khích những kẻ chưa biết lội, mà lấy cớ «vì lòng từ bi» nhảy xuống chỗ nước sâu để cứu người…dù với lý do gì ! –Vì hành động ấy chỉ đưa đến sự «chết chùm» vô ích mà thôi !Hiện nay một số tăng ni tâm chưa thanh tịnh, không dẹp nổi tham sân si bản thân, đã xông xáo làm «bồ-tát độ đời», viện dẫn «thực hiện lòng vị tha»…đang là hiện tượng làm cho suy đồi Phật giáo ! -Tín đồ đạo Phật Phương Tây, có rất ít người dễ dàng đi tu…đóng vai «bậc hướng dẫn tinh thần», -có lẽ cũng vì ý thức trách nhiệm ấy !

-Và khi có 1 số người Âu Mỹ tình nguyện xuất gia làm tăng sĩ để truyền bá Phật pháp, thì họ trước tiên đã quyết định học hỏi, nghiên cứu giáo lý kỹ lưỡng, cho đến một trình độ xứng đáng nào đó, trước khi thuận duyên chấp nhận bổn phận khiêm nhượng làm «Như Lai Sứ Giả» (dhammaduta), để phổ biến đạo Phật. -Phải chăng họ biết rằng, lạm dụng phẩm cách tu sĩ để tiếp cận tín đồ trong mục đíchvụ lợi, cầu danh là một tội lớn, -rất hại mình và hại người!?

<>Truy tầm «xuất xứ» của phẩm tính TRÁCH NHIỆM (dhuraṃ haratā guṇa) của con người. -chúng ta có thể tự hỏi «phải chăng LUẬT NHÂN QUẢ (kamma-vipāka niyama=laws of causalty) trong nhà Phật, là nền tảng phát sinh «tư tưởng có thủy có chung», hay «đã đốn thì phải vát» (=dhuraṃ-haratā ceto udapādi). –Tinh thần nầy (ayaṃ ceta) hiển nhiên là «hoa trái» (puppha-phala) của thiện căn (kusaliṅdriya) và pháp tiến hóa (saṃvattati-dhammā) nói trong kinh sách Phật giáo. -NÓ«không phải» là biểu lộ của trình độ học thức thuộc kiếp hiện tại. -Một người do nhân duyên cộng nghiệp với cha mẹ hiền hậu, dù sinh ra trong một gia đình quê mùa chất phát, ít học…nhưng BẨM SINH THIỆN (kusal’āhetuka citta) từ tiền kiếp (atīta sabhāva viññāna), vẫn làm cho người ấy tin chắc rằng CHÂN LÝ NHÂN QUẢ (kamma-vipāka ariya sacca) là «SỢI DÂY CÔNG ĐẠO» cột chặt mọi sinh linh với nhau.

-Người tư duy như thế TỰ NHIÊN phải có tinh thần trách nhiệm, trước bất cứ việc gì mình làm. -Họ vốn chẳng cần phải được «đào tạo» bởi một học đường nổi tiếng…đã từng sản xuất ra nhiều «nhân tài» chính trị, kinh tế hay triết học…nào hết !

*Xem ra, tiềm lực (pabhū) của CHÂN LÝ NHÂN QUẢ (kamma-vipāka ariya dhamma) chính là «nguyên tắc hộ trì» (rataṇa paṇīta yānibhūtāni paṭipadā) đối với tất cả chúng sanh (sabbe sattā), nhất là trong các cõi có vận hành của bánh xe sinh tử luân hồi (saṃsāra), trả vay, xoay vòng, lặp lại ! -Và suy xét cho cùng, thì đó cũng là HIỆU NGHIỆM của ĐỊNH TÂM (=thanh lọc nhân điện = an trú thiền), mà chúng tôi mạo muội trình bày, xuyên qua biếu tượng khách quan, nhất là «khai thác đồ thị» (=DMN* & TPN*) trong «văn minh tin học» nhằm phục vụ y khoa ngày nay !

<>Trước khi kết thúc bài XIII, soạn giả cũng xin «trần tình» rằng, các mô tả «giao lưu Phật giáo» trên đây…nói về «ĐẠO GIẢI KHỔ (tinh thần lẫn vật chất), xuất hiện tại các nước Âu-Mỹ như thế nào…rồi tồn tại ra sao»…-mới xem ra có vẻ không liên quan nhiều…đến đề tài «ĐỊNH TÂM qua «biểu đồ» KHOA HỌC», nhưng ở chiều sâu, nó lại «nói lên» cái thời sự«tâm linh cận đại» (thuộc vận hành hướng thiện não bộ) của các dân tộc Phương Tây, trong bối cảnh thăng tiến lý hóa kết hợp với tiềm năng từ trường. Rồi tiếp theo là sự chuyển mình từ điện tử qua lượng tử phối hợp với vô ngại quang học…để khám phá thân thể động vật (nhất là con người) mà y khoa cổ kim vẫn đeo đuổi. Và đồng thời sự có mặt của TIN HỌC lẫn VI TÍNHđã phát triển vượt bậc. Đặc biệt là «tiềm năng phát minh» trong tâm thức giới khoa học Âu Mỹ, trên nền tảng «lô-gíc» (logique = HỢP LÝ, tương đồng với tính cách nhân duyên quả = hetu-vipāka paccaya), vẫn đóng vai trò «dẫn đạo» trong mọi khảo cứu.

-Nếu chúng ta đem so sánh VAI TRÒ (dẫn đạo) ấy, với «mạch vận hành» trong biểu đồ điện tử (électro-graphie) của máy SCANER, hay với «hệ hướng dẫn» trong thông số điều giải (paramètres) của COMPUTER…thì thấy NÓ có cùng phẩm cách như toàn bộ những «định hướng đến giải pháp» (orientation d’aboutissement) mà kỹ thuật khoa học cao cấp (high technics) ngày nay đã từng khám phá !  

-Do đó, chúng tôi đã khiêm nhượng «ghép» thời sự ấy vào đề tài nầy, để cho «những bước» giao lưu văn hóa, của Phật giáo từ Phương Đông đến Phương Tây…có thể được xem là «Nhịp Cầu Đạo Phật» nối vào nền «Văn Minh Ảnh Tượng» (=lý hóa Âu-Mỹ), tiến tới nhìn nhận «khoa học tâm linh» (với THIỀN PHÁP là thực nghiệm), mà Đạo Phật vẫn hiến dâng…để «kích thích» óc sáng tạo của các nhà khoa học Phương Tây, cố gắng thiết lập những máy móc «đọc được khả năng thanh tịnh, kỳ diệu của tinh thần» nhằm giảm thiểu khổ đau chung cho nhân loại, nhất là trong thời buổi đạo đức xã hội suy đồi nghiêm trọng. -Còn ác tính hưởng thụ nhục dục, quyền lực, -nói chung là duy vật, độc tài, ngu dân, mê tín…vô thần (=phủ nhận quả báo, nghịch chiều tiến hóa, duy trì lạc hậu, phản nhân tính, !) thì…đang chiếm ưu thế, tung hoành làm khổ nhân loại !

-Liên minh KHOA HỌC và THIỀN HỌC trong Đạo Phật là giải pháp đối trị nguy cơ ấy !

_______