Bài IX
DINH DƯỠNG nhờ TRÍ TUỆ.
<>Trí TUỆ (Prajña=Paññā) mà Phật giáo thường nêu ra là «khả năng soi sáng» trong mọi hành vi của sự sống (nội thân và ngoại cảnh). NÓ là 1 trong 3 yếu tố nòng cốt, tạo thành «phẩm cách bất tử», gồm GIỚI (sīla), ĐỊNH (Samādhi), và TUỆ (Prajña). -Có TRÍ TUỆ tức là có «NỘI LỰC PHÁT QUANG» thấy xuyên thấu từng vấn đề giữa cuộc đời vô thường (aniccā loka), để phân tích và giải quyết một cách vô ngại, -nhất là trước những biến đổi vật chất (rūpa=thân xác) và trong nhu cầu tinh thần (citta=tư tưởng). -TRÍ TUỆ luôn đem đến bình an và hạnh phúc cho loài người, nên được Phật học gọi là «PHÁP DINH DƯỠNG thân tâm nhờ TRÍ TUỆ» !
*Theo Phật giáo, -GIỚI (sīḷa) hay kỷ luật thuộc về thân (kāya), bao gồm miệng (mukha), và -ĐỊNH (samādhi) thuộc về tâm (citta), bao gồm ý thức (maṇo). Cả hai khi đã thanh tịnh (visuddhi), thì tự động phát sinh «NỘI MINH» (abbhantarika vịjjā), rất lành mạnh cho sự sống (jīvita). -Nói cách khác, GIỚI và ĐỊNH là 2 pháp hướng thượng đối với nhân sinh. -Còn thân và tâm là NƠI “phát xuất và thể hiện” tất cả hành vi (kamma) THIỆN cũng như ÁC của mọi cộng nghiệp, tức là «quả duyên» (vipāka-paccaya), gồm ÂN lẫn OÁN (guṇa vā viddesa vā), trên con đường sinh tử luân hồi (saṃsāra).
-Nếu nhờ GIỚI LUẬT (vinaya) mà loại trừ được 3 nguồn gốc tham sân si (lobha dosa moha), của ác tật (duccarita) trong thân và tâm con người, một cách không dư sót (asesa)…thì nhờ ĐỊNH LỰC (samādhi-bala) mà TUỆ CĂN (paññiṅdriya) được phát sinh mạnh mẽ. -TUỆ CĂN ấy sẽ «phát quang» biến hành “BÁC-NHÔ (Prajña), hay ánh sáng đưa đến GIÁC NGỘ. -Bát-nhã cũng là «sự thể nhập thân tâm» vững chắc vào con đường SIÊU THOÁT (atyuttama magga, lokuttara phala), tự do (vimutti), khỏe mạnh (nirāmaya), «niết-bàn» (nibbāna) !
*Một người đạt BÁT-NHÃ (prajña=siêu trí tuệ), nhận thức thực tại không lầm lẫn (paññūdapādi)…thì đương nhiên phải có chánh kiến (sammādiṭṭhi) và chánh tư duy (sammā saṅkappo). -Người ấy luôn luôn chánh niệm (sammāsaṭi), ý thức vạn vật hằng VÔ THƯỜNG (aniccā) và vận hành cuối cùng của một kiếp sống là HOÀN KHÔNG (suññatā), –nguyên nhân hay nền tảng của đạt VÔ NGÃ (anattā) tức là thoát khổ (dukkha nirodha) !
-TRÍ TUỆ (Prajña) cũng giúp cho con người có pháp nhẫn nại (khantī), để thấy rõ «SỐNG là nằm trong TIẾN TRÌNH DUYÊN KHỞI» (paṭicca-samuppāda), rằng «mọi hiện tượng (hữu hình lẫn vô hình) đều tùy thuộc vào nhau, như những điều kiện tất yếu phải hội đủ, và chỉ tồn tại một thời gian, dài hay ngắn tùy theo nghiệp». Từ đó có Phật ngôn : «Chấp NGÃ (atta-upādāna) hay ôm chặt ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức (pañcupādānakkhandhā) là khởi điểm của bệnh tinh thần», -vốn vô minh, phản trí tuệ, phản dinh dưỡng !
<>Phần giáo lý nói về TÂM THỨC (citta-viññāna bhāsita) trong Tam Tạng Kinh Điển Pāḷī (Tipitaka) theo Phật giáo Nam Truyền (Theravāda), cũng minh giải rõ ràng, «tâm là nguồn gốc chiêu cảm, phát sinh ra vạn vật» hay «tinh thần tạo tác tất cả» (!). Nội dung của «2 cách diễn tả» để «qui vào 1» nầy, qui nạp : -một mặt «không ai quyết định SỰ HIỆN HỮU hoặc KHÔNG HIỆN HỮU của mỗi sinh linh», -mặt khác xác nhậntính duyên khởiTHIỆN rằng «TÂM THANH TỊNH là nguyên nhân (hetu) của tất cả hành vi lành mạnh», hạnh phúc, -và đồng thời xác nhậntính duyên khởiÁC rằng «TÂM TỘI LỖI là dẫn đầu (pubbaṃ gamā) của tất cả hành vi sa đọa, thoái hóa, tù ngục» ! -Đây là một quan niệm rất khoa học (vara vijjā), rất hợp nguyên tắc nhân quả (kamma-vipāka paṭipadā), có đặc tính độc lập (aparādhīna), tự lực (abbhantarika) và tương tác (paccaya)!
-Nói một cách «minh triết» (mestaphilosophy), DINH DƯỠNG (posaṇakaraṇa) đòi hỏi tính trong sạch (nimmalatta), hay sự cao thượng (ariya, visuddhi) của TÂM (citta). Nó không những làm thăng hoa tinh thần (varatara-maṇo), mà còn bồi bổ thể xác (rūpakāya aḍḍhaṃ karoti). -Rằng…bất kể con người dùng thức ăn nhiều sinh tố (đẳng cấp cao) cỡ nào, nhưng nếu tiêu thụ với TÂM ÁC (akusala maṇo) thì nó sẽ trở thành ĐỘC HẠI (visāyatta) ! -Do đó, bình định tinh thần (cittaṃ upasameti) hay tu thiền…là GIỮ VỆ SINH (ārogyavijjā) cho cả THÂN lẫn TÂM trong đời sống. -Đó là chánh pháp kích thích, phát triển, và củng cố TRÍ TUỆ (paññā saṃhaṇati) !
BaĐÓNG GÓPcủa TRÍ TUỆ (Paññā, Prajña), là :
1/ THUẦN PHỤC lòng tham (lobha pācīnadesa) đểGIẢI TRỪ khát vọng (rāga) do VÔ MINH (avijjā) lưu lại. -Không nên hiểu lầm là Phật giáo chủ trương «tuyệt đối dẹp bỏ lòng tham» một cách vô điều kiện, hay bất kể hoàn cảnh, -ấy là mù quáng ! -Vì trên thực tế «sự sống kiếp nầy chính là vận hành của lòng tham». -Và «hành hạ bản thân» (bằng dẹp bỏ mọi nhu cầu cần thiết, hợp lý, đáng duy trì) là «gián tiếp tự sát» trong vô minh…vốn không phải «pháp giải thoát» (anariyena dhammena). Đức Phật đã chê trách tính cực đoan (agga) hay «tinh tấn đui mù» (micchā vāyāma).
-Người tin Phật phải có CHÁNH KIẾN (sammādiṭṭhi), do đó không nên hành động thiếu sáng suốt (=phản khoa học), ngược chiều luật nhân duyên quả (paccaya viruddha) ! -Trái lại, nhờ THUẦN PHỤC hay ĐỊNH HƯỚNG ĐÚNG lòng tham, mà đệ tử Phật ngăn chận được cặn bã ô nhiễm, giảm thiểu chịu đựng đau khổ, cả thân lẫn tâm (hay ngũ uẩn = pañcakkhandha), -tức là CẢI THIỆN thực tại (saṃvattati), -THỂ HIỆN công phu tiến hóa (paramitā = Ba-la-mật) một cách thông minh, hữu hiệu !
2/ SOI SÁNG) hành vi (kamma joteti)để KHÔNG TẠO ác nghiệp, ví như khi mặt trăng rằm (vesaka-canda) lên cao, thì vẹt hết các vầng mây che áng, hay ví như mặt trời buổi sáng (pubbaṇha-suriya), luôn luôn đánh tan sương mù… dư sót trên mặt đất. Nhờ vậy mà vạn vật giữa thế gian, mới được nhìn thấy một cách rõ ràng, minh bạch qua sắc thái tự nhiên. -Đạo Phật xem bóng tối như «bầu ngu-muội bưng bít» (avijjā), hay như «xiềng xích cột chặt» (vāna), không cho vạn vật biểu lộ bình thường, nên gọi ÁNH SÁNG (raṃsī) là «PHẨM GIÁC NGỘ» (bodhi) hay «gươm trí tuệ» (pañña-khagga), có thể vừa đập vỡ khối ngu si (moha), vừa chặt đứt mọi ràng buộc (upādāna)…để giải thoát sinh linh khỏi VÔ MINH (avijjā), LUÂN HỒI (saṃsāra) !
3/ĐƯA THỨC TÁNH (citta-bhūta) đến SỰ THẬT (ariya saccassa maggadesakaṃ), -tức là phẩm cách thanh tịnh tiến hóa (visuddhi pariñāma), -không chấp trước ngũ uẩn (nakkhandhā upādāyasajjana), vì thấy rõ nguy hiểm của vô minh (moha-upaddavā), quyết chí sống đời vô hại (ahiṃsa-jīvitā dhiṭi), -rồi vững vàng phát đại nguyện (adhiṭṭhāna) thoát cảnh sinh tử xoay vòng (saṃsāra vimutti). -Lúc ấy, «trí tuệ biến thành bản năng dinh dưỡng(posaṇakaraṇa) của tâm thức» (ariya sahajañāna citta).
<>Nói cách khác, khi VÔ MINH (avijjā) không còn che áng tinh thần (maṇo), thì con người hết si mê vướng mắc vào phân biệt hoàn cảnh (paccaññāsiṃ), hết bất mãn đối tượng (do cố chấp, hạn chế), luôn luôn hòa đồng với vạn vật tương tác, hay những yếu tố sống chung cần thiết, không tự cô lập, và tránh khỏi tình trạng thiếu thốn (do dục vọng), hết chịu đựng khổ não. -Và khi «ngọn đuốc trí tuệ» (pañña-padīpa) được thường xuyên thắp sáng trong tâm, thì CHÂN LÝ giải thoát (vimokkhassa bhūta dhammā) trở thành minh bạch, biểu lộ rạng ngời (vì tham sân si đã bị tuyệt diệt), ý thức không còn mù mờ. -Phật học gọi ấy là «LẬU TẬN THÔNG» (āsavakkhayaññāna).
-Từ đó «mỗi hành động giữa cõi người, là một bước chân tiến tới TỰ DO» (vimutti, nibbāna). -Nghĩa là, Đức Phật đã để lại cho chúng ta, một «khoa học sống» (=Bát Chánh Đạo) đầy trí tuệ, thanh tịnh và tươi sáng, chứ không phải là giáo điều của một tín ngưỡng bất toàn !
<>Gọi là «KHOA HỌC SỐNG» (jīvamāna-vịjjā) vì «niềm tin vào tha lực» đối với đạo Phật không cần thiết. Nó «giảm thiểu» công phu chính một cách chẳng thực tế…và lắm khi hoang đường, nếu không muốn nói là «dễ biến thành MÊ TÍN ngu dân» ! -Còn «NIỀM TIN TỰ LỰC» thì được đạo Phật đề cao. Đó chính là KHẢ NĂNG SIÊU THOÁT, phát nguồn từ trải nghiệm thanh tịnh bản thân, nên niềm tin ấy đương nhiên sẽ gia tăng theo đà tiến hóa trong ánh sáng trí tuệ !
*Một «ngữ nguyên» (nirutti=etymology) khá ngộ nghĩnh…trong tiếng ĐỨC thời xưa (classique germanique), là chữ «LIEBE» (=niềm tin) có nghĩa theo «bách khoa tự điển» là «yêu thương», «ôm ấp», hay «gần gũi». -Điều nầy chứng minh rằng, tín ngưỡng trong ngôn ngữ cổ của người Đức, đã phát nguồn từ tình cảm chứ không từ lý trí ! -Và trong «tình cảm» vốn chứa «hạt giống» ích kỷ, si mê, tham lam, độc quyền ! -Từ đó, chúng ta sẽ không ngạc nhiên, khi thấy hầu hết các xung đột giữa một số tôn giáo, đều bắt nguồn từ niềm tin vào «người thay mặt» thần thánh, và đặt cơ sở trên tình cảm đối với vị giáo chủ (thường phổ biến tín điều nghịch chiều hay phân cách đạo khác), hơn là dung hòa, -và kết quả…thuyết giáo của họ thường bị phản đối lẫn nhau, hay phản khoa học !
*Riêng đạo Phật (=GIÁC NGỘ) thì tâm thức không bị kẹt tình trạng vướng mắc có thể lầm lạc…triền miên đó !
<>Ngoài ra, Phật giáo và khoa học…đã không hẹn mà cùng có 1 «quan điểm chung», là phát triển NỘI MINH (vipassanā), mà trong ngôn ngữ phổ thông, người ta gọi là TRÍ TUỆ (prajña). -Cả 2 bên đều đề cao khả năng soi sáng, và xem nó như tiến bộ trong sự sống, hay «tiềm năng dinh dưỡng» của nền văn minh nhân loại (civilisation humaine). -Nghĩa là, nếu khoa học kết luận «tất cả sáng tạo trong óc», được thể hiện cụ thểra đời sống, đều đến từ phát triển tư tưởng (DUY LÝ), và trải nghiệm thực tế xuyên qua giáo dục và đào tạo….thì Phật giáo xác nhận «thăng hoa ấy» vốn đến từ «tâm thức đạt tới sự thật» (TRÍ TUỆ) hay GIÁC NGỘ (nhận diện chính mình và vũ trụ), chứ không phải là «sản phẩm» của huyền năng nào cả !
-Phật giáo nêu rõ rằng, phàm nhân vì VÔ MINH (avijjā) mà thường xuyên lầm lẫn chính mình, thường xuyên đi tìm «tiến hóa» bằng tham vọng, nên kết quả tất nhiên là…không tránh được xung đột (sân) và đau khổ (si), xa rời TRÍ THỨC và TỰ DO. Nhưng khi con người có chánh kiến (sammādiṭṭhi), biết tự mình phát triển NỘI LỰC (vịjjā bala), thì họ sẽ xác nhận không ai có thể can thiệp vào vận hành «nhân duyên quả» trong ba cõi (trời, người, và đọa cảnh), mà chỉ có TRÍ TUỆ (hay khoa học hướng thiện) mới có thể khai thông bế tắc, giải trừ đau khổ. Từ đó xác nhận, không có định mệnh, được ban thưởng hay trừng phạt, bởi một đấng toàn năng, mà chỉ có TUỆ CĂN (=lương tri) bên trong từng động tử…là «tạo hóa», là «trọng tài» ! -Phật giáo và khoa học đã «cung cấp» cho mỗi cá nhân một tinh thần TRÁCH NHIỆM, một khả năng TỰ TIN, một tư cách LÀNH MẠNH, và một TRÍ KHÔN => BÁT-NHÃ (ñāna=>prajña) giải quyết khổ đau…trong tự do chọn lựa và bình đẳng.
ƯU THẾ xây dựng SỨC KHỎE.
<>Theo NHÂN THỂ HỌC (mānusika sārīraviccheda-vịjjā = human anatomy), tất cả các bộ phận trong thân thể con người, đều liên hệ mật thiết với nhau. Muốn sống lành mạnh, các bộ phận ấy cần phải ở tình trạng tốt (=sạch sẽ !). -Rồi ai cũng biết rằng, VẬT CHẤT LÝ HÓA (rūpadhātu) luôn luôn trải qua 4 giai đoạn (xuất hiện, trụ vững, tàn úa, rồi biến mất (-hay sinh-lão-bệnh-tử). -Và phải chăng «có thanh bạch, trong sạch…thì mới gìn giữ được một sức khỏe dẻo dai, lẫn ít bệnh hoạn» là điều con người không thể làm được !?
<>Theo khoa học (vijjā), tuy một «môi trường sống vô trật tự» có thể phát sinh ô nhiễm, bệnh hoạn, nhưng để đối trị…đồng thời SỰ XÂY DỰNG sức khỏe tốt, vẫn nằm trong quyết tâm tiến hóa của mỗi người, sẵn sàng cải thiện hoàn cảnh. *Và Phật giáo (Buddhasāsana) còn bổ túc một cách chỉ rõ phương pháp, «sự khắc phục các điểm xấu, tùy thuộc vào biết rõ nhược điểm ở đâu !». -Chưa kể «các điểm xấu ấy lại do chính con người vô tình hay cố ý tạo ra, chứ không phải từ ngoại cảnh»…thì sự giác ngộ (=tự lực biết được xuất xứ của nó) chính là bước đầu cần thiết…để CẢI THIỆN (saṃvattati) !
<>Trên thực tế, «nếp sống gọi là tân tiến ngày nay» (nặng về hưởng thụ vật chất), đang ngấm ngầm gia tốc gây ra nhiều tai hại cho sức khỏe con người trong thế kỷ 21 (lẫn rất có thể về sau), –ngược hẳn với ƯU ĐIỂM văn minh một thời trước đây (do văn hóa hướng thiện, tôn trọng đạo đức), là TÍNH ĐIỀU ĐỘ (mattaññutā), hằng giúp cho vận hành thân thể của con người, được duy trì dinh dưỡng ở trạng thái bình thường, và tương đối THĂNG BẰNG (samabhāratā).
-Nhiều trí thức có đạo đứctrong lẫn ngoài Y GIỚI đã cảnh báo rằng, nơi nào có thực phẩm dồi dào, là nơi đó có nhiều người bị bệnh mập. -«Nạn nhân» hằng ngày chịu đựng thân thể nặng nề, quá tải, bắp thịt mềm nhão, bạc nhược, tứ chi mất linh hoạt, yếu đuối. -Đây quả thật là một cảnh tượng vừa mâu thuẫn vừa nghịch lý, vì nhiều khi «nạn nhân» có quá nhiều tiền bạc lẫn lắm quyền lực trong «xã hội tân tiến»…nhưng vẫn không duy trì nổi sức khỏe tốt, tương xứng với khối tài sản khổng lồ và địa vị «muốn gì được nấy» của họ !!!
-Rồi song song với «lối sống đầy hưởng thụ» (si mê) ấy, những bệnh hoạnluôn luôn là «tai họa vô căn cước» (không nguồn gốc), đã xuất hiện mỗi lúc một bất thường, làm cho các bác sĩ tài giỏi, cũng phải lúng túng, bó tay… -nghĩa là «khoa học» không tìm ra «nguyên nhân lý hóa» của «một số» bệnh. -Người ta nêu câu hỏi, «nếu tất cả chỉ nằm trong 4 giai đoạnvận hành tự nhiênlà «sinh lão bệnh tử», thì tại sao các nhà văn minh sáng tạo, sau khi đã khắc phục chậm tiến, lạc hậu, y giới đã một thời cải thiện được sức khỏe con người, cũng VẪN trong «tiến trình sinh lão bệnh tử» cũ rích, từng trải…lại bó tay ?! -Và Phật học lại xác minh một lần nữa rằng, -lòng tham trong con người đang «gia tốc», thì «sự biến hóa tự nhiên» (=sinh lão bệnh tử) cũng nằm hẳn trong chiều hoàn toàn bất thường, nên nhân loại phải nhận «kết quả ngược», -hay xấu ! -Y khoa bảo trì sức khỏe cho con người trở thành mất hiệu lực !!!
-Chẳng hạng như chưa già đã có hiện tượng mắt mờ, tai điếc, mất ngủ, thường xuyên mệt mỏi, căng thẳng thần kinh, tim mạch không đều (áp huyết khi tăng khi giảm), «ung thư tự phát» (lắm khi chẳng do di truyền), «liệt kháng tố» (còn gọi là «si-đa»), hễ nhiễm độc là phải chết, không thuốc chữa…v…v…đã làm cho tiến bộ y khoa, dù phát triển liên tục, vẫn không theo kịpcường độ «sản xuất bệnh lạ» của phong trào hưởng thụ vật chất, bằng tham sân si !!!
<>Một «châm ngôn hướng thiện» hiện đang có vẻ phổ biến trong thời đại «văn minh khoa điện tử», là «hãy vượt qua chính mình, biết sống đạm bạc, tri túc và HÀNH THIỀN, dễ dàng hòa đồng, để tạo bình an trong mọi hoàn cảnh»…nhưng rất ít người «nắm bắt» đúng «nội dung quí báu» ấy, và được hướng dẫn, «áp dụng» đúng ! -Vì sao ? -Vì trong mỗi môi trường hưởng thụ, với sự quảng cáo…đa dạng, nhiều màu (=kích thích tâm lý đam mê) đã làm cho người ta đọc «châm ngôn lành mạnh cho vui» rồi bỏ qua, hay coi thường giá trị của vài câu nói, lẫn nội dung xây dựng trong đó !
-Kể chi đến chuyện không chịu khó học thiền, để biết an tịnh thân tâm là gì, thì làm sao có tuệ tri để vượt qua nổi chính mình. -Nói tổng quát, là đa số người hiện nay (kể cả những kẻ gọi là «có đời sống tâm thức cao» (=thiên về thần thánh), vốn có thể…chẳng biết, hay biết rất ít về phương pháp xây dựng và gìn giữ sức khỏe tinh thần, qua tiếp cận với THIỀN HỌC (bhāvanā) trong nhà Phật.
<>Chưa kể vẫn còn một số lớn người tin tưởng rằng «thường xuyên hướng về thần linh thì sẽ được bình an», hay «thành tâm cúng bái Trời Phật mỗi ngày,là sẽ được che chở». -Một số khác bất chấp đức hạnh, hiểu sai theo dục vọng rằng, «xây dựng chủ nghĩa xã hội để đạt ưu quyền hưởng thụ thõa thích thì sẽ được bình an», hay «trả thù địch thủ càng xứng đáng thì lòng càng sung sướng» (!?). -Phần còn lại trong xã hội thì nặng về «trí khôn» (nhiều thông minh vặt), là làm sao có nhiều mánh khóe, nhiều bằng cấp (dù cho mạo nhận), nhiều cách đóng kịch (đạo đức giả), nói chung là nhiều «chiêu thức lòn lách nắm quyền lực, kiếm thật nhiều tiền» thì mình sẽ phát đạt, chiếm ưu thế vật chất, thường xuyên thu lợi lộc…là «hạnh phúc», bình an nhất ?!
<>Hiện tượng «bất lành» là…những đứa trẻ tinh ranh, khôn vặt, qua mặt người lớn xung quanh một cách đễ dàng, đang được «đám đông khen ngợi»…chính là một dấu hiệu phản văn hóa ! -Chúng đang được «đào tạo» (luyện tập tiểu xảo, «tuyệt chiêu») càng ngày càng nhiều, và xuất hiện thường xuyên trên truyền thông, truyền hình…như những «thần đồng» -nhất là tại những xứ có nhà nước toàn trị chủ trương đánh lạc hướng quần chúng, ngu dân, vô thần (tà kiến), nằm trong ảnh hưởng của văn minh biểu diễn hình thức, thông thạo sản xuất đồ giả (=hàng nhái…-nhìn y như thật !), độc hại ! -Đó là một trong những biểu tượng suy đồi tận gốc ! -Nghịch lý hiển nhiên…là «thần đồng» («thiên tài») xuất hiện khá nhiều…mà trình độ «sáng tạo» giúp ích dân tộc, tổ quốc không «hóa thân» nổi !
-Đây cũng là lý do mà người ta –càng đấu tranh để chấm dứt nghèo đói thì càng nghèo đói, –càng đấu tranh để chấm dứt bất công thì càng bất công, -càng đấu tranh để chấm dứt tham nhũng thì càng tham nhũng, –càng đấu tranh để chấm dứt hận thù thì càng hận thù, –càng đấu tranh để chấm dứt si mê thì càng ngu muội, –càng đấu tranh để chấm dứt ngu dân thì càng lạc hậu, –càng đấu tranh để chấm dứt chiến tranh thì càng chém giết, -và trước mắt là càng đấu tranh để chấm dứt bệnh tật, thì càng nhiều dịch họa, vi trùng, vi khuẩn «vô căn cước» xuất hiện !-Nghĩa là nhân loại muốnvẫn SỐNG LÂU nhưng lòng tham quyền lực và lợi lộc của một số người «ưu thế» (=lãnh đạo) tàn ác, thao túng chính trị, độc tài chủ nghĩa, đã làm cho họ và đồng loại phảiCHẾT YỂU một cách «cố ý», «chắc chắn» !
<>Đức Phật vì lòng từ bi (mettā=compassion), đã thẳng thắn nói rõ sự nguy hiểm của những sách lược NGU DÂN (moha=obscurantisme), do một số «tôn giáo» và «nhà nước» gian manh xử dụng. Nhưng tầm soi sáng của lòng TỪ BI dù sâu xa đến đâu, cũng có lúc cuối đà, gặp nghịch duyên (theo nghiệp lực), và bị vô minh che áng. -Ví như mặt trời là nguồn sáng vĩ đại nhất trong thái dương hệ, vẫn chỉ soi sáng được một nửa quả đất, còn nửa kia phải tự nhiên chìm trong bóng tối !
-Và nhờ tính tuần hoàn tương tác, xoay vần lý hóa, «hết sáng lại tối, hết tối lại sáng», nên VUI hay KHỔ vốn sẽ không vĩnh viễn ! -Phật giáo khuyên tất cả nhân loại nói riêng (toàn thể chúng sanh nói chung), dù ở bên nầy hay bên kia trái đất, cũng chớ nên hoàn toàn tùy thuộc vào mặt trời, hay sợ sệt bóng tối một cách thất vọng, buông trôi, mà hãy bình tỉnh, để tích cực xử dụng đúng cách tối đa ánh sáng khi thuận duyên, và hãy kiên nhẫn sáng chế, quyết tâm thắp đuốc lên mà đi, khi bị bị bóng tối che mờ một thời gian nào đó…bằng TRÍ TUỆ !
*Nghĩa là con người cần sống theo khả năng thông minh tự lực của mình (thích nghi vào hoàn cảnh) và theo đúng luật nhân duyên quả, không nên đòi hỏi quá nhiều…những gì ngoài khả năng, một cách vô lý ! -Nhóm chữ «ngoài khả năng, một cách vô lý» ở đây không ám chỉ «sự bắt buộc» phải nằm trong vận hành duyên hệ. -Nói rõ hơn, là không viện lẽ «con người cũng là một động vật», rồi vì «bản năng thú vật» mà phạm 5 việc ác (là sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, và dùng chất say), để thỏa mãn tật tự nhiên là tham dục, giận hờn, và ngu dốt. -Làm vậy tức là dại dột triệt hạ 3 nguồn dinh dưỡng quí báu GIỚI ĐỊNH TUỆ (sīla-samādhi-paññā) vốn sẵn có (không nhiều thì ít) trong nhân loại, khiến cho thân tâm chẳng còn pháp tự cứu, để tạo khỏe mạnh, bình an, hạnh phúc.
<>Kinh Phật đã nói, hễ còn sinh ra đời bằng thân tâm phàm phu (=luân hồi) thì phải chịu tình trạng VÔ MINH (avijjā), –không biết chắc những gì sẽ xảy ra trong kiếp sống hiện tại. Và vì vô minh nên THÂN TÂM bị quay cuồng, bởi sáu thứ tục lụy, là sắc, thinh, hương, vị, xúc, và pháp. -Sáu «tục lụy» nầy chắc chắn sẽ biến THÂN TÂM mỗi người trở thành chứa nhược điểm…Ô NHIỄM, bệnh hoạn. -Và chỉ có GIỚI ĐỊNH TUỆ (sīḷa-samādhi-paññā) mới có thể «hóa giải» được, -hay đối trị VÔ MINH, không để nó làm cho con người, thay vì dùng «khôn ngoan bẩm sinh» để nhận thức THỰC TẠI, tự biết đủ, dung hòa với sự sống, thì lại sẵn sàng chạy theo thú tính (bản năng), không bao giờ có điểm dừng !
*Liên quan đến SỨC KHỎE, đừng đề cập chi nhiều…-chỉ một thói quen ăn uống thôi, câu thứ 92 trong Pháp cú kinh của nhà Phật đã hướng đạo, «Người vô minh thì không biết tùy duyên ẩm thực. Họ thèm khát tất cả các vị ngon, lạ…BẤT ĐỊNH giống như con chim trên trời, nhắm hết các phía, nhưng nó chỉ biết bay về một hướng mà thôi». (-Nếu nó thay chiều liên tục, bay mãi…thì sẽ chết !). -Chưa kể những nhu cầu phụ khác (còn nằm ngoài khả năng), cũng cần thiết cho đời sống hằng ngày. Và khát vọng trong lòng người mê hưởng thụ, chẳng bao giờ có điểm thăng bằng, nên nó cứ tiếp tục chênh lệch, rồi mòn mỏi vì KHỔ…tự dừng. -Nói chi đến chuyện «vì vô minh, mà một người dù ăn uống thường xuyên đầy đủ, vẫn cảm thấy thiếu thốn mà không biết ấy là món gì !?».
-Và đó là lý do ngạn ngữ VN có câu «lòng tham không đáy». -Rồi do khát vọng triền miên ấy, mà thân tâm con người chịu đựng nhiều bất mãn, như…vui buồn xen kẽ, niềm tin tiêu tán, oán trách xã hội, hiểu lầm xung quanh, tâm tư bất an, cô độc, tuyệt vọng…! -Tất cả những thứ đó, đã làm tiêu hao NĂNG LƯỢNG (quí báu) một cách vô ích, xuyên qua từng giây phút, -thay vì gìn giữ nó để nuôi dưỡng sự sống, cho thân tâm con người, thì lại phung phí theo tâm tư vọng động !
<>Đối với Đạo Phật, –SỨC KHỎE TỐT là nòng cốt của tuổi đời kéo dài, –nhiều tuổi thọ là phản ảnh của kiếp sống lành mạnh, -và nếp sống lành mạnh là xây dựng sự tiến hóa. Cả ba YẾU TỐ nầy (1/sức khỏe tốt, 2/nhiều tuổi thọ, 3/sống lành mạnh) đóng vai trò rất quan trọng trong nền văn minh nhân loại. -Ngày nay, một người muốn duy trì bình an cho thể xác lẫn tinh thần, thì không cách nào hơn, là phải hội đủ 3 yếu tố nêu trên, do Phật giáo đề nghị ! -Nói cách khác, là sống theo PHÁP PHẬT (dhammena), thuận duyên (hòa hợp), biết TRI TÚC (có chút ít là hài lòng), và vui tươi phát triển GIỚI-ĐỊNH-TUỆ (sīla-samādhi-paññā), -tức là đức hạnh, tịnh tâm, và chánh kiến !
-Ngoài GIỚI-ĐỊNH-TUỆ (Sīla-Samādhi-Paññā) ra, đức Phật còn cống hiến cho nhân loại nhiều tinh hoa Phật học khác, có hệ thống hơn, chẳng hạng như TỨ DIỆU ĐẾ (Catu ariya saccāni), THẬP NHỊ DUYÊN KHỞI (Dvādasa paṭicca samuppāda dhamma), LUẬT NGHIỆP QUẢ (Kamma-vipāka-niyama), VÔ LƯỢNG TÂM (Mahā-vihāra-appamāṇa), và CÔ ĐỌNG NHẤT cho sự thực hành là 37 PHẨM GIÁC NGỘ (Sattatiṃsa Bodhipakhiya-bojjhaṅga) ! -Tất cả có thể xem là những «phương thuốc quí báu», vừa trị bệnh phiền não, vừa bồi bổ sức khỏe cho thân lẫn tâm con người.
<>Thuốc men của thế gian thì chúng ta phải có tiền mới mua được, nhưng pháp dược (bhesajja dhammā) trong nhà Phật thì không trả bằng tiền, mà chỉ bằng công phu thanh tịnh (visuddhi bhāvanā), thực hành…có thể thu hoạch ! -Và giai cấp nào cũng có thể đạt tới «NÓ», không phân biệt cùng đinh hay tỷ phú, vua chúa hay thường dân. -Cái bất tiện duy nhất cho «pháp dược» (bhesajja dhamma) nầy, hay «thuốc trị tâm bệnh tham sân si», là THIẾU DUYÊN LÀNH (kusalāvatthā), và bi vô minh quá nhiều…chưa biết tạo điều kiện để tiếp cận Đạo Giác Ngộ, rồi tự mình học hỏi, để sau cùng áp dụng thiện pháp. -«Vô duyên lành đến mức», là Phật giáo có đến 84.000 pháp môn trị bệnh thân tâm (=ngăn chận đau khổ thể xác và tinh thần), mà một người chẳng được dịp học hỏi, thấm nhuần dù chỉ 1 trong 84.000 pháp môn ấy, thì quả thật vô cùng đáng tiếc, do kém gieo nhân lành trong quá khứ !
<>Đau khổ của kiếp người thì rất nhiều, nhưng Phật giáo phân ra thành 2 loại, là tinh thần và thể xác. Đau khổ thể xác (hay thân bệnh) thì y khoa trong văn minh Tây phương ngày nay, nhờ tiến bộ vật lý có thể «chữa trị» bằng kỹ thuật tinh vi (như giải phẫu, quang tuyến, hóa trị). Nhưng đau khổ tinh thần (tâm bệnh tham sân si) thì ngành tâm lý học của thời đại vẫn hầu như bất lực.
*Tuy nhiên, nếu so sánh bệnh hoạn thể xác, (vì môi trường ô nhiễm hay thiếu dinh dưỡng), với bệnh hoạn tinh thần (vì tâm thức ngập tràn tham, sân, si, vô minh), thì cũng cùng một «NGUYÊN TẮC», đó là nhân-duyên-quả tương quan, với «văn hóa bất thiện» !
<>Ai cũng biết trên lý thuyết rằng, muốn sống hạnh phúc, ít bệnh hoạn, trong một xã hội bình an (văn minh), thì mỗi người phải ý thức trách nhiệm (kamma-vipāka dhurandharatā-viññatti) của mình, cố gắng bảo tồn môi trường vật chất cũng như tinh thần thường xuyên sạch sẽ, có tổ chức, đồng thời gìn giữ kỷ luật…xem như nội dung cần thiết của tiến bộ ! -Nếu không muốn nói theo Đạo Phật…là NỘI DUNG ấy ám chỉ GIỚI ĐỊNH TUỆ (sīla, samādhi, paññā), mà mỗi người khi thuần thục sẽ tự nhiên có nếp sống an vui, hạnh phúc !
–Giới-định-tuệ sẽ giúp cho con người đầy đủ lương tâm, biết hổ thẹn (hiri) và ghê sợ tội lỗi (ottapa), dũng mãnh dẹp bỏ mọi ích kỷ…trở nên cởi mở, hỷ xả, vị tha, hòa đồng…-xem hạnh phúc của xung quanh là hạnh phúc của chính mình, hay ngược lại. Từ đó bất cứ ai trong cuộc sống chung, cũng thường xuyên nuôi dưỡng và bảo vệ những yếu tố mang lại bình an xã hội.
THIỀNlà nền tảng củaTUỔI THỌ.
<>Trong cuộc đời ngày nay, đa số người…thường đặt câu hỏi «mình có thể sống bao lâu ?!». Họ vẫn biết rằng, «sự ổn định tinh thần là rất quan trọng đối với tuổi thọ», nhưng ít ai dốc lòng thực hiện một phương pháp hữu hiệu nào đó, để đạt được bình định tâm thức, và TRI TÚC hay hài lòng vật chất, -nền tảng củaTUỔI THỌ! -Đối với chuyện sống lâu, các chuyên gia ngành Phân Tâm Học (psychologie) đang «vất vả»…cố gắng tìm hiểu những cảm giác, những quan niệm, và những tư tưởng «tự phát sinh» rồi «lập thành bản tính» (trừu tượng) trong hệ thống thần kinh ra sao, để «phăng manh mối» (hay đoán mò) và mong tìm «giải pháp» tạm thời mà thôi.
-Và họ chỉ tập trung nghiên cứu, nhắm vào «sự xoa dịu tâm lý», bằng môn «điều chỉnh quan niệm, làm nhẹ cảm giác», hay hướng dẫn tự kỷ ám thị (auto-suggestion) một cách máy móc, dựa theo «văn minh vật chất». -Còn nắm vững «khoa học thuần định», để phục vụ lãnh vực tinh thần…với cái nghĩa «điều hợp vận hành của giòng điện nghiệp» vốn có từ lúc ra đời (hay bẩm sinh)…trong một con người (tạm gọi là «tâm linh), thì họ xem là «khó xác chứng» (chẳng thực tế), -vì họ không thể tìm ra manh mối, và bó tay !
<>Nhưng HIỆU LỰC của THIỀN PHÁP trong đạo Phật thì hoàn toàn khác, nó vừa siêu việt vừa thực tế. THIỀN có khả năng thanh lọc hay «làm khỏe mạnh» cả hai phương diện thể xác và tinh thần, để XÂY DỰNG TUỔI THỌ cho một kiếp sống ! -Đáng tiếc người ta đã hiểu lầm thiền học của Phật giáo là một phương pháp chỉ «rèn luyện tâm linh», dành cho giải thoát kiếp sau, không liên quan gì đến thể xác hiện tại. -Chưa kể một số người tà kiến, còn sai lạc hơn nữa, cho rằng «hành thiền» là luyện cách chiêu hồn, giao cảm với thần linh, rồi «hấp thụ» một số dị năng huyền bí nào đó, để trấn áp ma quỷ, trị an ôn dịch trong nhân gian, tức là «đánh thuê» cho «thần quyền» ở «thế giới vô hình» (mơ hồ), trên mặt đất…v…v…-Một «hiện tượng duy tâm» hoang đường, khơi mào cho mê tín, dị đoan, lạc hậu, ngu dân tai hại !
<>Theo kinh Phật thì THIỀN (jhāna) là «kết tinh» của GIỚI ĐỊNH TUỆ (sīla-samādhi-paññā=bhāvanā), mà bậc GIÁC NGỘ (Buddha) đã để lại cho nhân loại ngày hôm nay. Đó là một «chuyên khoa THANH LỌC và GIỮ THĂNG BẰNG hệ thống thần kinh» (cetasika paṭipāṭi), cùng «giòng điện nghiệp» tương tác trong tâm thức. -Nói một cách khoa học ! -«Thanh lọc» ở đây có nghĩa là «làm vệ sinh», hay thực hiện kỷ luật chống ô-nhiễm cho THÂN (kāya) cũng như cho TÂM (citta) ! Và ấy là yếu tố xây dựng sức kỏe tốt nhất. -Đặc biệt là THIỀN TỨ NIỆM XỨ (catu saṭipaṭṭhāna bhāvanā), có nội dung tẩy sạch ác tính(nhơ bẩn)trong vật chất (cảm giác), cũng như (nhơ bẩn)trong tinh thần (dục vọng), gia tăng tuổi thọ, nhờ trí tuệ !
*TỨ NIỆM XỨ lấy thân tâm tứ đại (catu mahādhātu kāya) của chính mình để làm «đề mục» (kammaṭṭhāna), hay «dụng cụ tu thiền» (kasiṇa), hầu thanh lọc sự sống (=gồm giòng điện nghiệp và hoạt động thể xác). «Thiền sĩ» luôn luôn hiểu biết rằng, khi một người đã sinh ra, thì tấm thân phải có tuổi thọ (không biết trước ngắn hay dài), gồm máu thịt gân cốt, đàm, phân…v…v…(=32 thể trược), vốn là biểu tượng hỗn hợp của 5 tập khí từ vô số NGHIỆP QUÁ KHỨ (atīta kamma). Năm tập khí ấy (pañca sakhandhā) là 1/SẮC UẨN (thân thể vật lý), 2/THỌ UẨN (cảm giác, thần kinh), 3/TƯỞNG UẨN (ký ức, ấn tượng), 4/HÀNH UẨN (phản chiếu, vận chuyển), 5/THỨC UẨN (hiểu biết, xác nhận, duy trì).
Xin trình bày như sau :
–Hai tập khí đầu là SẮC UẨN (rūpa-khandha) và THỌ UẨN (vedanā-khandha). –Sắc uẩn(1) ám chỉ thân thể lý hóa, hay vật thể hiện rõ (hữu hình) gọi là «thô» (olārika), –Thọ uẩn(2) ám chỉ hệ thống thần kinh, hay vật thể tàng ẩn (vô hình), gọi là «tế» (sukhuma). -Cả hai tình trạng THÔ và TẾ, đều bao gồm các hợp chất hữu cơ lẫn vô cơ, có khối, lượng và từ trường…lớn hoặc nhỏ, yếu hoặc mạnh…chuyên chở «dòng nhân điện» giao thoa với ngoại cảnh…khi thân tâm đang còn sống !
–Hai tập khí cuối là HÀNH UẨN (saṅkhārā-khandha) và THỨC UẨN (viññāna-khandha). –Hành uẩn(4) ám chỉ sự vận chuyển do «dòng nhân điện» <=> «mạng căn»(tạm gọi là «tinh thần»), tới lui xoay vần,trong hỗn hợp sắc uẩn và thọ uẩn, do hiệu lực của hệ thống giao cảm (nerves). -Còn thức uẩn(5) ám chỉ «đặc tính tinh anh» của «chất lỏng thẩm thấu» trong thân, ví như «tấm gương» tiếp nhận nguyên trạng, cảnh tượng trong lẫn ngoài mạch sống.
–Riêng tập khí tứ 3 là TƯỞNG UẨN (saññā-khandha), thì ám chỉ NƠI TỒN TRỮ, và «tự động lưu trữ ấn tượng» từ 6 giác quan, do vận hành phối hợp của vật chất lẫn tinh thần, với sự «kích thích thường xuyên» của «3 thứ bản năng xấu» là tham sân si (vô minh), gọi chung là «KHO CHỨA NGHIỆP QUẢ» (kammavipāka-nivedana), mà «dụng cụ ghi chép» là hệ thống thần kinh (nahāra-paṭipāṭi). –Kho tưởng uẩn nầy nếu chứa đa phần thiện, thì ngũ uẩn tốt. -Ngược lại, nếu nó chứa đa phần ác thì ngũ uẩn xấu. Và chiều dài tồn tại của NGŨ UẨN (pañcakkhandhā) là TUỔI ĐỜI một người !
(-Nhân đây, xin nói qua việc «xếp loại» THỌ UẨN (vedanākhandha) một chút. THỌ UẨN không luôn luôn là danh pháp (nāmadhamma),mà có thể là sắc pháp. -Lý do ?! -Khi «THỌ UẨN» ám chỉ vận hành của hệ thống thần kinh, mô tả bằng những sợi «điện huyết li ti» nằm khắp châu thân, thì nó cụ thể (=thấy được)…phải được xem là «SẮC PHÁP» (rūpa dhammā) hay vật chất ! -Ví như làn da chạm phải cục lửa, và những «dây điện huyết thần kinh li ti»…truyền vào não bộ, làm cho «biết nóng», đó là «đặc sắc thực tế». -Nhưng khi hệ thống thần kinh ấy (hay «THỌ UẨN») ám chỉ những «sóng cảm giác lưu trử vô hình» (tức «từ ảnh»=ấn tượng trong ký ức) đã qua, hiện tại không còn nữa, mà khi nhớ lại người ta vẫn cảm giác «nóng» thì NÓ là «DANH PHÁP» (nāma dhammā), vì tính trừu tượng ! -Một ví dụ khác, cánh tay đã bị mũi gươm đâm thủng từ 2 năm trước, bây giờ đã lành…nhưng mỗi khi nghĩ đến, người ta còn cảm thấy đau đớn (chỉ trong trí nhớ). -Sự việc nầy hoàn toàn trừu tượng, nên thọ cảm ấy là danh pháp (có tên gọi, chứ không có «vật liệu» cụ thể) !
*Theo Vi Diệu Pháp (abhidhamma), khi 1 người chết (thân tâm sắc thô hoàn toàn bị tê liệt), thì tập khí thứ ba (=TƯỞNG UẨN=saññakhandha), không biến mất. -Nó tự động đồng hóa với «giòng hữu phần» (bhavaṅga pavattamāna), gọi là «TIẾP NỐI TỬ SINH» (cuti-jāti-paṭisandhi-) . -Xin phân tích như sau, -«CUTI» là «tận», -«PAṬISANDHI» là «nối», -và «BHAVAṄGA» là «dòng hộ kiếp»(=chứa hiệu lực của nghiệp luân hồi = hữu phần). -Nói nôm na, đó là «vận hành tục sinh», mô tả «THỨC THAM SỐNG hễbuông kiếp nầy thì bắt kiếp kia đúng theo quả báo», như đầu con sâu đo…nó rời điểm nầy thì chụp điểm khác ! -Và tuy «HỮU PHẦN TIẾP NỐI» (có thể gọi là «TÂM TỤC SINH») nhưng chỉ kéo dài chừng «6 đơn vị sát-na» (=khoảng 1/500 giây». -Và trong «CHU KỲ LUÂN HỒI TÂM THỨC» (cittavīthi), «nó» lạilà «chập tâm nhị đầu» (dvittatā citta-khaṇa), «nắm» cả 2 cực «tử» lẫn «sinh» ! -«ẤY» chính là «TIỀM LỰC» (iṅdriya-bala) của «tật tham sinh mạng» (sukhallikānu yogo=jīvita-hetu), để «chụp lấy kiếp sau», tùy theo «sức mạnh quả báo» của nghiệp đã tạo (atīta kamma-vipāka-bala). -Chưa kể «tưởng uẩn» là «DẤU ẤN (lañchana) lưu lại trong «kho hành trang luân hồi», của cả 4 tập khí, gồm «1+2» giao thoa với «4+5», -hay nói nôm-na là SẮC+THỌ cấu kết với HÀNH+THỨC, thuộc về sắc thô (olārika rūpa) và sắc tế (sukhuma-rūpa). -«DẤU ẤN» ở đây ám chỉ QUẢ BÁO…tự định sẵn cái hướng tái sinh thăng hay đọa (=vui hay khổ) của kiếp luân hồi tiếp theo, không tránh được !
<>Người theo Phật SỐNG ĐẠO thuần thành, có chánh kiến (sammādiṭṭhi) thì tin rằng, 1 tinh thần an tĩnh (visuddhi citta bhāvanā), trong 1 thân thể lành mạnh (ahiṃsakāya), bao giờ cũng có thể giảm thiểu và hóa giải nổi «3 độc tố» tham sân si (ti-hetuka-akusala), đồng thời ngăn chận, hoặc giảm thiểu được căn nguyên của chịu đựng đau khổ (dukkhahetiṅdriya), xây dựng 1 sức khỏe tốt (=āyu-vaṇṇa-sukha-bāla-paññā) trong mỗi kiếp sống. -Ấy tất nhiên rất thuận lợi cho TUỔI THỌ kéo dài với TRÍ TUỆ (ñānaṃ udapādi) !
—————–
Tuệ Lạc - Paññanando 