Bài VIII
Thiền pháp và 2 BIỂU LỘ
trong VŨ TRỤ loài người (dupātubhāva).
<>VŨ TRỤ (sakala-lokadhātu) là một TỔNG THỂ (kevala) của «vận hành tứ đại» (catu mahādhābhūta), gồm 4 cặp đặc tính là :
1/cương/nhu (cứng/mềm) thuộc về CHẤT ĐẶC (paṭhavī=«ĐẤT»),
2/kết/phân (hợp/tan) thuộc về CHẤT LỎNG (āpo=«NƯỚC»),
3/phù/trầm (phồng/xẹp) thuộc về CHẤT NÓNG (tejo=«LỬA»),
4/động/tĩnh (xoay/dừng) thuộc về CHẤT KHÍ (vāyo=«KHÍ»).
TỔNG THỂ ấy tự biểu lộ dưới «2 dạng» như sau :
–Thứ nhất, DẠNG VẬT CHẤT (rūpa, kāya) làhữu hình, thô hay tế với thể khối, có trọng lực, có sức hút, khởi thủy bất đồng, khuynh đảo, xung đột,tự tái diễn…lập thành chu kỳ sai biệt (với vận hành hình cong, một chiều), đưa đến LUÂN HỒI (saṃsāra). «Luân hồi» cũng có nghĩa là xoay vần và ĐÓNG KHUNG, hay hạn chế.
–Thứ hai, DẠNG TINH THẦN (nāma, maṇo) làsiêu hình, hiện hay biến với thể khí có năng lượng, có quang phổ, có vọng động, tỏa từ trường đa chiều, lập khuynh hướng tìm AN ỔN là trung bình, tức thông thoáng để thăng bằng KHAI PHƯƠNG, thoát hạn chế.
<> Nhưng xưa nay, KHOA HỌC LÝ HÓA chiếm trọn vẹn lãnh vực vật chất (chỉ nhằm thỏa mãn «tiện nghi sống» (=hưởng thụ = có bắt đầu, có chấm dứt = hạn chế), -một DẠNG hoạt động nằm hẳn trong luật «VÔ THƯỜNG» (aniccā=impermanent), biến đổi không ngừng (nhanh hay chậm thôi) và luôn luôn bất định (aniyata=indéfinitif), nên Phật giáo «không khuyến khích nương tựa, hay ôm ấp», và đồng thời phải ngẫu nhiên đồng hành với khoa học.
-Tức là Đạo Phật vẫn tùy duyên, «soi sáng» và «tương tác» trong các đóng góp tích cực của khoa học, nhất là xuyên qua tính thực dụng, để thực hiện mục đích chung là phục vụ nhân loại, chúng sinh.
<>Khi muốn nói tổng quát về «VẬT CHẤT», Phật giáo đã nêu ra 28 sắc pháp (rūpadhammā), hay «28 dạng cấu kết» của «TỨ ĐẠI BIẾN HÓA» trong một động tử (=sinh linh). -Còn TỨ ĐẠI KHỞI THỦY (trong và ngoài một sinh vật) thì Phật giáo (Buddhasāsana) tiết lộ chỉ có «2 THỨ» : một là «tứ đại nguyên tố» (catu-mahādhātu), và hai là «tứ đại siêu việt» (catu-mahābhūta).
*«TỨ ĐẠI NGUYÊN TỐ» thì người ta có thể dùng khái niệm nhân gian, để tạm thời «nắm bắt được». Nhưng «TỨ ĐẠI SIÊU VIỆT» thì con người hoàn toàn «bất lực», vì nó vốn bất khả thuyết lẫn bất khả tư nghì. -Và rằng, người phàm chỉ có thể dựa trên khái niệm về «tứ đại nguyên tố», để may ra có thể hiểu được «tứ đại siêu việt» mà thôi, -với điều kiện là NỘI DUNG KHÁI NIỆM ấy phải luôn luôn hướng thượng, thuộc về thanh tịnh !
Nhắc lại «HAI BIỂU LỘ» (=Dupātubhāva). -Như trên đã nói :
<>THỂ KHỐI, TRỌNG LỰC, và SỨC HÚT là BIỂU LỘ của VẬT CHẤT THUẦN TÚY (duy nhất chỉ trong môi trường cảm quan). Nó có bản tính xung đột, tái diễn nhiều lần…rồi lập thànhCHU KỲ vận hành (=luân hồi), để bị hạn chế bởi cả KHÔNG GIAN (ākāsa) lẫn THỜI GIAN (kāla, samaya). -Phật học không đi sâu vào lãnh vực nầy, vì đó là VẬT CHẤT thuộc tiện nghi hưởng thụ, mà KHOA HỌC LÝ HÓA đã phát triển khá xa rồi, -hầu hết đã được «trải nghiệm CỤ THỂ». -Nhưng mặt khác, VẬT CHẤT THUẦN TÚY trong «trải nghiệm TRỪU TƯỢNG» thì ít khi hay không được nói đến, vì không có kích thích hưởng thụ vật dục xuyên qua 5 cảm quan !
*Vì vậy, đoạn trình bày đặc biệt nầy cần dành cho mục đích ấy. -VẬT CHẤT THUẦN TÚY trong «TRẢI NGHIỆM TRỪU TƯỢNG» cũng có thể gọi là VẬT CHẤT «trải nghiệm vượt lý hóa», hay đúng hơn trong chiều sâu, là «TRẢI NGHIỆM PHÁ HẠN CHẾ».
<>THIỀN PHÁP (Jhāna bhāvanā) trong Đạo Phật là «lãnh vực nếu cực định thì đưa đến TRẢI NGHIỆM phá hạn chế» ấy. -THIỀN PHÁP «xác nhận» rằng, «Khi tâm thiền thực sự an trú thì thoát cảnh, trở thành vô chấp, xả bỏ hạn chế của đề mục, -lúc ấy đề mục không còn cụ thể nữa (dù nó vẫn ở đó !), mà là trừu tượng, hay vô biên… -Đó là một PHÁP HÀNH «kỳ diệu», tuy có nghiệm chứng, mà vẫn khó nắm bắt, khó hiểu !».
<>Nhưng…cái «rắc rối tinh vi» ở đây là «khi cố chấp vào tính cụ thể (hợp với lòng tham hưởng thụ cảnh sắc) thì người ta không nhìn nhận SỰ THẬT đó» ! -Họ lẫn lộn «cụ thể» với CHÂN thật». -Người ta nào biết rằng «vật chất hiện hữu có biên giới (=cụ thể) vốn là TẠM (=vô thường), hay ẢO» (sẽ biến mất), vì nó thay đổi luôn ! -Cố nhiên, theo quan điểm của Phật học thì «VẬT CHẤT HỮU BIÊN (hay cụ thể) chỉ là hiện tượng tạm thời (=BẤT ĐỊNH). -Và chỉ có BẢN TÍNH VÔ BIÊN (của vật chất) mới là CHÂN THẬT» ! -Vi Diệu Pháp vạch rõ «cố chấp là biến dạng của lòng tham». Và vì lòng tham vốn không đáy nên BIẾN DẠNG cũng vô cùng, –khổ luân hồi kéo dài bất tận là như thế !
–Bước qua BIỂU LỘ của TINH THẦN là NĂNG LƯỢNG (=vi tử), bao gồm khí phách, quang điện, và hiếu động. -ĐẶC TÍNH (paccekatta) của chúnglàhướng đến hội tụ, thuận với quân bình, để tìm cách khai phóng và GIẢI THOÁT hay TỰ DO (nibbāna). -ĐẶC TÍNH nầy là «mở đầu» của trải nghiệm dẫn đến HIỆU LỰC THIỀN (jhāna sādhaka). -Đây là phương tiện duy nhất mà một phàm nhân có thể dùng để thanh lọc thân tâm nói chung, và tinh thần nói riêng.
<>THIỀN PHÁP (bhāvanā dhammā) trong Phật giáo có 2 PHẨM CÁCH không thể tách rời là CHỈ (samatha=concentration) và QUÁN (vipassanā=réflection). -CHỈ là sự tập trung điện lực tinh thần hay «LƯỢNG TỬ» vào một TỤ ĐIỂM (kammaṭṭhāna). -Và QUÁN là vận dụng sức mạnh soi sáng của KẾT QUẢ, để nhận diện thực tại (tacchatta, vijjamānatta), còn gọi là «NĂNG SUẤT THIỀN». Nhờ vậy, chúng ta có thể tổng hợp thành một câu, rằng «Biểu lộ của TINH THẦN là năng lượng của ĐỊNH LỰC».
*THIỀN CHỈ (samādhi) có thể xem như kỷ thuật gom «năng lượng tinh thần» vào một ĐIỂM (Phật giáo gọi là «đề mục» (kasiṇa), không cho nó phân tán, dưới dạng «tâm lang thang» (uddhacca), tìm kiếm những đối tượng vô ích khác, với khái niệm thay đổi, xuyên qua lạc quan (thuận) hay qua bi quan (nghịch). Tuy nhiên, khi «đắc thiền chỉ» ở BẬC NHẤT ĐỊNH (ekaggatā) thì TÂM tự an trú tại một đề mục, không liên quan đến bất cứ cảnh nào khác.
-Nhưng trên thực tế, TÂM vẫn bị «cầm chân» bởi đề mục. Và muốn thoát khỏi tình trạng nầy, thiền sĩ phải «khai phóng khung thiền», -tức là «PHÁ CHẤP» (anupādāna) để đạt đến XẢ ĐỊNH (Upekkhā-ekaggatā), nhằm «chuyển tâm» thành «tự do an trú trên chính NÓ», mà «không phải trên đề mục thiền», -để chẳng bị đóng kín nơi «thiền cảnh» nào cả. -«XẢ NHẤT ĐỊNH» (Upekkhaggatā) là bậc cao nhất của «thiền hữu sắc» (rūpa-jhāna), và là «bản lề» nối lên «thiền vô sắc» (arūpa-jhāna). -Ấy mới là «tuyệt dụng» của THIỀN CHỈ (samatha) vậy ! -Phẩm cách xóa bỏ «lạc cảm nhất định» nầy, tất nhiên rất khó làm, nhưng rất KHẢ THI (kātabbanti) !
*THIỀN QUÁN (vipassanā) thì như đã nói qua trên đây. Nó không thể tách rời thiền chỉ. -THIỀN QUÁN và THIỀN CHỈ vốn là 2 con số liên tục (làm yếu tố nền tảng cho nhau). -Sau số 1 phải là số 2. -Nó là «1» cộng «1», chẳng thể nào khác ! -Cái nầy luôn luôn dẫn đến cái kia. -Cái kia thành hình là nhờ cái nầy. –Không đắc thiền chỉ thì chẳng đắc thiền quán ! -Hay «KHÔNG THẬT SỰ CHĂM CHÚ thì chẳng làm sao quan sát đúng đắn (=xuyên thấu) được !».
-Nếu nêu ra «mối tương quan» trong vận hành thực vật, thì THIỀN CHỈ và THIỀN QUÁN ví như cây và trái. –Chẳng có trái nào mà không mọc ra từ cây, -cũng như chẳng có cây nào không nẩy mầm từ trái. Nói xa hơn một chút, thiền chỉ ví như người nông dân tập trung nước vào chỗ chứa, thiền quán ví như dẫn thủy nhập điền, hay đưa nước đến ruộng nào họ muốn. -Sau cùng, THIỀN CHỈ (samādhi) ví như tạo ra cây đuốc, THIỀN QUÁN (vipassanā) ví như dùng đuốc soi rõ hành trình. Nghĩa là, việc tạo cây đuốc chỉ có mục đích duy nhất là rọi đường đi ! -Nếu người ta dùng cây đuốc với lòng tham để đốt cháy cái gì đó, thì sẽ sai lạc (bất thiện). -Cũng như có «tâm định phát quang» (ekaggatā joti), rồi không dùng để minh sát chính mình (vipassanā), mà lại chủ quan làm «việc khác»…thì rơi vào tà thiền (khởi đầu của bùa chú và phép lạ), chắc chắn dẫn đến tà kiến, chạy theo ác pháp, phiêu lưu, nguy hiểm !
-Qui nạp vào sự sống, THIỀN CHỈ (samādhi) là bảo tồn năng lượng, dẹp phóng tâm, không hoang phí sinh lực. THIỀN QUÁN (vipassanā) là xử dụng năng lượng đúng cách, để tiến hóa (minh mẫn, khỏe mạnh, sáng tạo) !-Theo Phật học, cả THIỀN CHỈ (định tâm) lẫn THIỀN QUÁN (minh sát) đều rất cần thiết cho thân tâm con người trong suốt một kiếp luân hồi, vì nó là CÁCH DUY TRÌ năng lượng hữu hiệu nhất để sống tốt , sáng suốt và ít bệnh hoạn !
*Xin trích đoạn Đức Phật dạy đệ tửRa-hầu-la (Rahula) về HẠNH XẢ, -đặc sắc của THIỀN QUÁN hay «bình đẳng pháp» (upekkhā pāramī), tạm dịch thoát nghĩa như sau :
«Nầy Ra-hầu-la, hãy phát triển thiền pháp để nhận ra ÂN ĐỨC của NƯỚC. Người ta dùng nó để tắm rửa, hay làm sạch những bài tiết dơ bẩn, như phân, đàm, mủ, máu, nước tiểu…v…v…Nhưng NƯỚC không bức xúc, không rối loạn, không dị ứng trước đối tượng như thế nào…thì con hãy cố gắng tu tập, để có đức tánh giống như NƯỚC vậy !». -XẢ tức là BÌNH ĐẲNG, hay ngược lại !
<>Khoa Học Sinh Vật đã xác nhận «NƯỚC là yếu tố chính của mọi sự sống». Một người muốn mạnh khỏe và sống lâu, thì phải HÀNH THIỀN, để giữ tinh thần (hay nước tâm) trong sạch, không phát khởi hành vi hay ý nghĩ bất thiện, nhơ đục (vô tà niệm). Từ đó mới có được hạnh phúc và bình an thân tâm, chứ không thể tìm ở đâu khác !
-THIỀN PHÁP (bhāvanā dhammā) chính là «phẩm cách sống», mà không ngôn ngữ nào có thể diễn tả được. Người hành thiền đạt TOÀN XẢ sẽ tự trải nghiệm BÌNH ĐẲNG, và tự biết rằng «hạnh phúc của kiếp người là đây». -Đó là SỰ TỰ DO ngoài tham sân si, không phiền não, Niết-bàn (nibbāna) !
*Nói một cách Y học, người hành thiền (bhāvanā yogī) mỗi ngày sẽ xác chứng (thirīkata = conviction) sự HÒA ĐIỆU (tālasāmaggi = harmonie) giữa nhịp tim (hadaya-parihāni) và vận hành hệ thống thần kinh (nahāru-saṅkama = métamorphose de système nerveux), ăn khớp với TRÍ LỰC (paññabala = intellect) lẫn LƯƠNG TRI (kusalamaṇsikāra = conscience, intention), để phát sinh lòng rộng lượng (ĐẠI ĐỒNG) hay LÒNG TỪ BI (compassion vā mahāvihāra vā), có dược tính giải độc !
-Lý do là nhờ vào phẩm cách «dứt phóng tâm» (uddhacca vimutti) và vô chấp (upekkhā, anupādāya), tâm thức (maṇoviññāna=conscience) người tu an trú từng sát-na tâm (khaṇa-appanā) trong thanh tịnh.
(-«Sát-na tâm» là đơn vị thời gian ngắn khoảng 1/1000 giây, đối với vận hành trong thân tâm con người (manussa-kāyacittena).
-«Dứt phóng tâm» và vô chấp là kết quả của thuần thục Tứ Niệm Xứ (thân thọ tâm pháp) theo Như-lai thiền (Catu-saṭipaṭṭhāna tathāgata ariya-jhāna).
-Xin nhấn mạnh rằng, TỨ NIỆM XỨ (catu satipaṭṭhāna) là pháp lành nuôi dưỡng sự sống, không dành riêng cho hạng người nào cả, không đòi hỏi phải là «thượng căn trượng trí», hay «tăng sĩ trong tu viện», mà ĐÓ là kỹ thuật rèn luyện TÂM LINH hằng ngày do Phật để lại, chung cho tất cả những ai hướng THIỆN, song song với sự tình nguyện giữ đúng 5 giới (pañca sīlāni), -không sát sinh, -không trộm cắp, -không tà dâm, -không dối gạt, -và không dùng chất say.
<>Có một số người «phản đối» hành thiền, viện dẫn rằng…trong thời đại «tân tiến», -đúng hơn nên gọi là «thời đại tranh nhau hưởng thụ tiện nghi vật chất !», -việc tu thiền xem ra rất khó thực hiện, vì mọi cá nhân đều «bận rộn» cuộc đời, thường xuyên bị ô-nhiễm (dūsita) bởi tham sân si (lobha-dosa-moha). -Họ cần đến «quyền năng cứu rỗi» của thần linh, hơn là «tự giải tội», -tạo thanh tịnh ! -Nghĩa là, ngày nay có quá nhiều người tư tưởng mất độc lập, nên không thể tỉnh thức để hiểu rằng, «tu thiền là xây dựng hạnh phúc bản thân thảnh thơi, rửa dần sự ô-nhiễm sâu đậm tâm thức» !
-Có lẽ vì Phật biết trước nhân loại càng về sau càng bị «dập vùi» bởi 3 THỨ ĐỘC tham sân si đó, mà tinh thần bạc nhược, chạy theo những «quyền năng xa vời, hoang đường», nên Ngài đã dạy NHƯ LAI THIỀN (=Tứ Niệm Xứ), khuyên con người hãy quay lại tiềm năng cứu rỗi gần nhất là CHÍNH MÌNH, để cải thiện đời sống !
<>Theo đạo Phật, PHÁP GIÁC NGỘ (=giảm khổ) nằm ngay trong thân tâm chúng ta, tức là SỰ TỰ LỰC có thể hóa giải 6 thứ ẢNH HƯỞNGcủa 6 CẢM XÚC, -do hình dạng khi THẤY(1), -do âm thanh khi NGHE(2),-do mùi thơmkhi NGỬI(3), -do vị ngonkhi NẾM(4),-do va chạm khi da ĐỤNG(5), và -do vấn đề khi SUY NGHĨ(6). -Nói chung là do tất cả những gì «ảnh hưởng» trực tiếp hay gián tiếp vào thân tâm (đang chịu đựng sinh lão bệnh tử) nầy, chứ KHÔNG do ở đâu khác !
-Cứu cánh (carimakatta) của TỨ NIỆM XỨ (Catusaṭipaṭṭhāna anupassanā), gồm 1/niệm thân (kāya-anupassanā), 2/niệm thọ (vedanā-anupassanā), 3/niệm tâm (citta-anupassnā), và 4/niệm Pháp (dhammā-anupassanā) chính là như thế ! -Hãy quay về quan sát để thanh lọc thân tâm, nhất là ý thức trong chính mình ! -Và «thời khắc» (kāla) HỮU HIỆU NHẤT phải là hiện tại,-hay «điểm tiếp nối» (cực vi) giữa «sát-na» đi trước (pubbakhaṇa) và «sát-na» theo sau (pacchimakhaṇa) !
-Nhưng đa số phàm phu thường thả trôi theo dục vọng, cứ để tư tưởng quay cuồng về quá khứ, hay lang thang vào tương lai. Bất luận già hay trẻ…đều thích dựa trên những ấn tượng cũ (đã tan biến), để liên tục xây dựng nhiều ước mơ mới (không đủ yếu tố thiết thực), và phung phí năng lượng quí báu một cách vô ích ! Họ không biết rằng «nhận diện thực tại», hay CHÁNH NIỆM (sammāsaṭi) là«pháp hành hữu hiệu nhất» !-Ngay cả việc sắp xếp một kế hoạch cho hành động phàm tình, trong đời sống hằng ngày, thì sự hội đủ những «yếu tố thực tại» vẫn xem như tối cần thiết, và là chìa khóa của thành công !
*Nói một cách “minh triết”, TU THIỀN (jhāna bhāvanā) là dần dần «đem TUỆ CĂN BẨM SINH của tâm thức trở về với bản thể thanh tịnh, và biết thực tại của chính nó». -THỰC TẠI đó không ngoài «thân tâm trước hoàn cảnh» đang diễn ra !
ĐÓNG GÓP của TỨ NIỆM XỨ vào SỨC KHỎE.
<>TỨ NIỆM XỨ khi THUẦN THỤC, có khả năng ĐIỀU HÒA hơi thở (dài hay ngắn, nặng hay nhẹ = giữ thân nhiệt trung bình) và HÓA GIẢI cảm giác (vui hay buồn, thuận hay nghịch = tâm thức ly tham lẫn ly sân). -Từ đó người hành đạo «tự động nhận ra» khuyết điểm (tật xấu)của tinh thần, và bệnh hoạn của thể xác. –TỨ NIỆM XỨ (Catu saṭipaṭṭhāna) cũng có nghĩa là thanh tịnh «QUÁN XUYẾN chính mình», nên đương nhiên trong đời sống hằng ngày, người tu biết tiết chế các việc ăn uống, ngủ nghỉ, và 4 oai nghi (như đi đứng nằm ngồi một cách nhất quán), -đồng thời họ vẫn tích cực TRÌ GIỚI (sīla veramanī sikkhāpadaṃ), luôn luôn không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, và không dùng chất say.
-Trong thiền Tứ Niệm Xứ (catu satipaṭṭhāna), HƠI THỞ (ānāpāna) và CẢM GIÁC (vedanā) là «hai DỤNG CỤ quí báu đắc lực» (uyyutta kammakāra), để «điều hòa sinh khí trong THÂN» (kāya), hay sắc uẩn (rūpakhandha) và «nhận diện phản ứng trong TÂM» (citta) hay thọ uẩn (vedanā khandha), giúp người hành đạo khám phá được những BẤT ĐỒNG (=xung đột) thô kệch cũng như vi tế (vesamma olārika-ca sukhuma-ca), do THÂN lẫn do TÂM, có thể gây bệnh hoạn cho thể xác và phiền não cho tinh thần…để áp dụng pháp đối trị, -xin tạm viết ra như sau :
*Điều hòa sinh khí (xuyên qua sắc uẩn) có năng lực làm giảm căng thẳng mạch máu, tác động vào quả tim (hadayavatthu).
*Hóa giải cảm giác (xuyên qua thọ uẩn) có năng lực vô hiệu hóa các dạng bất mãn của lòng tham (biến thành sân), tác động trong hệ thống thần kinh (maniṅdriya).
-Cả hai «hiệu lực» nầy của THIỀN, gồm HƠI THỞ và CẢM GIÁC khi thuần thục, là biểu lộ lành mạnh của niệm thân (kāyānupassanā) và niệm thọ (vedanānupassanā). Thành tựu ấy nếu không gián đoạn thì có thể xem là «phẩm cách an trú» (appanā), hay CHUẨN THIỀN (parikamma bhāvanā) của TỨ NIỆM XỨ (catu saṭipaṭṭhāna). Thành tựu đó thì tương đương với sự ĐẠT ĐỦ 5 chi an chỉ trong CHÁNH THIỀN là tầm-tứ-hỷ-lạc-định (=vitakka-vicāra-pīti-sukha-ekaggatā).
–Hai thành tố giác ngộ còn lại, NIỆM TÂM (cittānupassnā) và NIỆM PHÁP (dhmmānupassanā) sẽ chính là «phẩm cách minh sát», hay cận quả (upacāra bhāvanā) của TỨ NIỆM XỨ (catu saṭipaṭṭhāna). ẤY có nghĩa là «hễ tâm được an chỉ, phát quang, thì nhận ra THỰC TẠIcủa chính nó». -Thực tại đó nói lên trạng thái «tâm thức phản ứng như thế nào», khi đối diện với «1» trong «3», hay cả «3» THỌ CẢM» thuận (mānāpa), nghịch (amānāpa), và trung tính (neva mānāpa na amānāpa)…đang diễn ra trong giây phút hiện tại nơi thân lẫn tâm (kāya-cittaṃ)!
*Tóm lại, thuần thục TỨ NIỆM XỨ là «đồng hành với hơi thở, an trú trong toàn thân, và hóa giải mọi cảm xúc (thuận cũng như nghịch)» trong thọ uẩn. -Sự CẢI THIỆN trong THỌ UẨN (vedanā khandha) là giảm thiểu bị TƯỞNG UẨN chi phối, không thường xuyên làm cho THỨC UẨN rơi vào tình trạng bất ổn, mà vững vàng duy trì tâm sở thăng bằng (=XẢ upekkhā cetasika), TỰ TẠI (santati). -Vì vậy, tâm thức (citta-viññāna) được TRƯỜNG TỊNH (parisuddhi), -nghĩa là «DÒNG HỘ KIẾP» (bhavaṅga) lúc ấy được trôi êm…«lắng trong» (suddha pasanna).
-Còn liên quan đến «các vị thế, thuộc về động tác». Nếu dùng trải nghiệm nầy, để trình bày các «DẠNG OAI NGHI» của những pháp hành chính, ngay từ đầu, thì…như sau :
<>THIỀN CHỈ xưa nay đặc biệt dùng oai nghi NGỒI, nhưng THIỀN QUÁN hay TỨ NIỆM XỨ (catu saṭipaṭṭhāna) thì «không ưu tiên» oai nghi nào cả, -dù trong số 4 oai nghi, (đi, đứng, nằm, và ngồi), tạm gọi theo «hán-việt» là HÀNH, TRỤ, NGỌA, và TỌA…thì oai nghi TỌA hay NGỒI vẫn được xem là thuận tiện nhất. -Rồi «cách ngồi» để thực hành TỨ NIỆM XỨ cũng không bó buộc lắm. Thiền sinh có thể ngồi «bán già», «kiết già» trên tọa cụ, hay trên ghế «thòng chân xuống đất» tùy ý, -miễn sao trong oai nghi ngồi (-và kể luôn 3 oai nghi kia), thiền sinh cảm thấy thân thể thoải mái, không gò bó là được !
*Xin nhắc lại, hành trì TỨ NIỆM XỨ (catu satipaṭṭhāna) theo trải nghiệm khiêm nhượng của chúng tôi, là trực tiếp quán xuyến CẢM THỌ (vedanā) trong THÂN (kāya) lẫn nơi TÂM (citta), chứ không phải chỉ chuyên chú duy nhất đến việc xem «tâm tư đang nghĩ gì» (kiểu vận hành của tưởng uẩn, để bị lạc hướng !). -Hơn nữa, khi hành trì niệm thân và niệm thọ, thì «dòng điện tâm ý» lại lấy cả 2 THÂN và TÂM làm «ĐỀ MỤC» lẫn «MÔI TRƯỜNG chung»…để vận chuyển ! Vì «hành trì» có nghĩa thực hiện, chứ không phải là tụng câu nói về thiền ấy….trong đầu.
-Căn cứ theo «tiết lộ sâu sắc» của Kinh Thần Túc (Iddhipada-sutta), thì môi trường TOÀN THÂN (sabba kāya) là «thích hợp và hữu hiệu» nhất, cho việc hành trì TỨ NIỆM XỨ (catu satipaṭṭhāna). -Theo đó, thiền sinh phải bắt đầu từ thấp lên cao, và cần chia «toàn thân» ra làm «TÁM PHẦN» (attha aṃsa-paṭṭhāna), để giúp «người mới nhập môn» dễ thực tập hơn. -Xin liệt kê 8 phần ấy, tạm gọi tên như sau : 1/hai chân, 2/thân mình, 3/đôi cánh tay, 4/đầu cổ, 5/nửa bên mặt, 6/nửa bên trái, 7/xương sống thẳng, và 8/toàn thân.
<>Trước khi «khởi hành», thiền sinh phải an tọa một cách thoải mái, không căng thẳng bởi bất cứ lý do gì. -Điều nầy rất thiết yếu cho thực tập TỨ NIỆM XỨ (Catu saṭipaṭṭhāna). -Ngoài ra, trước khi «bắt đầu một cách đồng bộ»…với NIỆM THÂN (kāya-anupassanā) và NỆM THỌ (vedanā-anupassanā) – «hai niệm luôn luôn đi đôi»), thiền sinh cần thuộc lòng 3 THIỀN NGỮ (ti-jhāna desanā), là 1/nghĩ đến đề mục* (hay đối tượng), 2/cảm giác đề mục* (hay đối tượng), và 3/định vị đề mục* (hay biết rõ đối tượng ở đâu).
(*«Đề mục» (hay đối tượng=kammaṭṭhāna) trong trường hợp nầy là «1» trong «8» phần thân nêu trên. -Nhưng ngôn ngữ Pāḷī trong thiền học, có khi cũng gọi «đối tượng» hay «đề mục» là «kasiṇa»).
«Ý CHỈ» của «THIỀN NGỮ» :
A-«NGHĨ ĐẾN» là «vận chuyển tâm thức…trực tiếp đối tượng» theo «ám chỉ» của 2 chi thiền tầm (vitakka) và tứ (vicāra). -«TẦM» là «nghĩ». -«TỨ» là «đến».
B-«CẢM GIÁC» là «thọ cảm như thế nào», của các chi thiền tiếp theo, là hỷ (pīti=vui), lạc (sukha=khỏe), (hay trung tính= (kiriya=duy tác). Nhưng đối với thiền sinh sơ cơ, chưa thuần thục, thì «hỷ» có thể là «ưu» (somaṇa=buồn), và «lạc» có thể là «khổ» (dukkha=thân bất tiện, đau nhức) mà thôi.
C-«ĐỊNH VỊ» là «xác nhận đề mục» (hay «đối tượng») đang ở vị trí nào, tức là tạm thời an trú (ekaggatā=tại một điểm), còn gọi là «chập sát-na định» trong giây phút ấy.
*Rồi không để cho «thiền sinh sơ cơ» có thể bị các cảm thọ lôi kéo, «phương pháp NIỆM THÂNphối hợpvới NIỆM THỌ, dựa trên «Kinh Thần Túc», khuyên chúng ta «tiếp theo cũng dùng» 3 THIỀN NGỮ ấy, với những«phần thân» còn lại, để tâm thức vận hành theo thứ tự 1/nghĩ đến, 2/cảm giác, và 3/định vị…liên quan trực tiếp đến ĐỀ MỤC (hay ĐỐI TƯỢNG) bằng thực nghiệm. -Hãy nhắc lại :
-«nghĩ đến» tức là đem tâm tới đề mục (hay đối tượng),
-«cảm giác» tức là nhận rõ dấu ấn của cảm giác, nơi phần thân đang là đề mục (hay đối tượng), và thản nhiên, không phản ứng,
-«định vị», là xác nhận phần thân đề mục ở địa điểm thực tại nào.
-Mỗi thiền ngữ cần thực hiện thoải mái, kéo dài từ 5 đến 10 giây bởi TÂM Ý, mà không nên vội vàng, -càng không phải chỉ là «tụng» hay «nói thiền ngữ trong đầu», mà phải để tâm“làm theo thiền ngữ». -Vì đây là NIỆM THIỀN (sati). -Không phải TỤNG THIỀN (paṭhati) !
*Ví dụ làm mẫu (udāharaṇa) :
<>Kế đến là thiền ngữ «cảm giác 2 chân”…thiền sinh phải «cảm thấy rõ» thọ cảm gì trong phần thân nầy, ngay giây phút ấy. đồng thời hãy dững dưng trước các tình trạng dễ chịu, khó chịu, hay trung tính. -Nhưng TIẾN TRÌNHpháp niệm thân và niệm tho không để cho «một trong các loại cảm giác» (-dễ chịu, -khó chịu, -trung tính) kia gây ảnh hưởng. Thiền pháp khuyên thiền sinh nên “dững dưng”, và “nối» ý thức lúc ấy…với thiền ngữ tiếp theo…
<>Bước qua thiền ngữ thứ ba là «định vị đề mục» (hay đối tượng = kasiṇa). -Ở đây, tâm ý thiền sinh nhờ 2 thiền ngữ đi trước, là nghĩ đến và cảm giác, mà xác định vị trí của 2 chân trong thực tại. -Nói theo CHU TRÌNH TÂM THỨC (Cittavīthi) thuộc VI DIỆU PHÁP (Abhidhamma), đây là 3 sát-na-tâm chót trong «7 chập tốc hành tâm» (satta javana), trước khi nó được «ghi nhận» (tadālambana) vào «dòng hộ kiếp» (bhavaṅga).
-Tiếp tục TU TẬP, thiền sinh bắt lên «đề mục» (hay đối tượng cao hơn) là «THÂN MÌNH», tức là phần thân phía trên đôi chân, hạn chế từ 2 bả vai đến lưng quần. Thiền sinh cũng dùng 3 thiền ngữ như trước. -Cần lưu ý rằng, thiền sinh PHẢI luôn luôn vận dụng tâm thức thực hiện 3 việc «nghĩ đến», «cảm giác», và «định vị» một cách thanh tịnh, thoải mái, -chứ KHÔNG được tụng 3 thiền ngữ ấy trong đầu ! -Xin nhắc lại như sau : a/nghĩ đến thân mình. b/cảm giác thân mình. và c/-định vị thân mình.
-Cứ thế, thiền sinh cứ vững vàng tiếp tục cho hết «SÁU PHẦN THÂN» còn lại (-nghĩa là không tính 2 phần thân vừa trình bày), -tức là kể từ…3/«hai cánh tay» (gồm điểm chót của năm ngón tay mặt, ngang qua xương sống, đến điểm chót của năm ngón tay trái), rồi…4/«đầu cổ», 5/«nửa người phía mặt», 6/«nửa người phía trái», 7/«xương sống thẳng», và 8/«toàn thân».
<>«Chánh niệm» thật rõ ràng «tám phần thân» như vậy…là «nền tảng» của NIỆM THÂN (Kāya-anupassanā) và NIỆM THỌ (Vedanā-anupassanā, theo “ý chỉ kinh thần túc” (iddhipada sutta). -Nó đóng vai trò rất «then chốt» giữa THIỀN CHỈ (samatha) dẫn đến THIỀN QUÁN (vipassanā = MINH SÁT). -Khi thiền sinh đã thuần thục 8 PHẦN niệm thân và niệm thọ nầy rồi, thì NIỆM TÂM (citta-anupassanā) và NIỆM PHÁP (dhamma-anupassanā) mới có CƠ SỞ vững chắc, trong niệm sắc TỨ NIỆM XỨ. -Vì niệm tâm (citta-anupassanā) và niệm pháp (dhamma-anupassanā) vốn là niệm danh ! -Đó cũng gọi là tiến hành TỨ NIỆM XỨ (qua danh sắc) một cách khai thông… «TOÀN THÂN TÂM»(sabbakāya sampjañña)vậy !
-Thiếu cơ sở nầy, pháp hành chắc chắn sẽ gặp trở ngại ! -Nói cách khác, niệm thân và niệm thọ (kāya-anupassanā ca vedanā-anupassanā ca) là NIỆM SẮC XỨ (rūpa-saṭipaṭṭhāna), còn, niệm tâm và niệm pháp (citta-anupassanā ca dhamma-anupassanā ca) là NIỆM DANH XỨ (nāma-saṭipaṭṭhāna). -Cả 2 hợp lại gọi là niệm ngũ uẩn (pañcakhandha anupassanā) hay niệm toàn thân tâm, tức niệm DANH SẮC (nāmarūpa-saṭipaṭṭhāna sabbathā).
-Tưởng cũng nên nói thêm rằng, trong BỐN NIỆM XỨ…thì niệm tâm và niệm pháp là QUÁN TÂM, hay quan sát rõ nội tâm (citta-anupassanā), còn niệm thân và niệm thọ là QUÁN THÂN, hay «nhìn kỹ nội thân» (kāya-anupassanā), dùng «cảm giác làm con mắt» ! Nhưng QUÁN THÂN vẫn là «thiền pháp tiền hành» (cung cấp yếu tố căn bản) cho QUÁN TÂM. -Cả 2 quán thân và quán tâm hợp lại, thành niệm thân tâm (kāyacitta satipaṭṭhāna) hay THIỀN MINH SÁT (vipassanā), -một «kỹ thuật» tu luyện toàn diện tuyệt vời !
<>Ngày nay, hầu hết các «trường thiền» trên thế giới (presque tous les écoles internationales de vipassanā) thường mệnh danh là «TỈNH THỨC» (pleine-conscience=mindfulness), đều dùng «HƠI THỞ» (ānāpāna) để làm «đề mục» (kammaṭṭhāna) của «pháp hành» (bhāvanā), -xem NÓ như một «đối tượng phổ thông và thực dụng» (sādhiya kasiṇa) cho Thiền Minh Sát (vipassanā). -Không biết «hơi thở» có tương đối «dễ nắm bắt» hơn «nhận ra cảm giác» trong niệm thân và niệm thọ hay không ? (!) -Đây là khía cạnh «chuyên biệt»…«chắc chắn người nào thực hành người ấy biết» !
*Nhưng khi đi sâu vào kinh nghiệm, chúng tôi nhận thấy tình trạng THUẬN (mānāpa) hay NGHỊCH (amānāpa), tức là tốt hay xấu, vui hay buồn, cũng như căng thẳng hay thoải mái trong sự sống…rõ ràng nằm hẳn trong CẢM GIÁC (=thọ uẩn), rồi đè nặng lên hơi thở (=hành uẩn), chứ không nằm trong HƠI THỞ (=hành uẩn) rồi đè lên CẢM GIÁC (thọ uẩn) ! -Từ đó, có hiện tượng gọi là…«KHỔ THÂN TÂM»thì «hơi thở ra dài thường thượt» hay «VUI THÂN TÂM» thì «hơi thở nhẹ nhàng» ! Tình trạng của hơi thở biểu lộ cái QUẢ, chứ không phản ảnh cái NHÂN !-Và thực ra, HƠI THỞ chỉ là vận hành chứa dưỡng khí tự nhiên khi quả tim còn đập (tạo ra tuần hoàn mạch máu) và «đồng sự» với sự hô hấp của buồng phổi, để «hâm nóng» giòng điện khí huyết, gồm thần kinh mà thôi.
<>Nhưng điều đáng chú ý là «khi TÂM TƯ(thức uẩn) đi chung một cách vô tư với CẢM GIÁC(thọ uẩn), thì làm cho êm dịu nhịp tim và ổn định hệ thần kinh», còn «khi tâm tư chăm chú hayCHỈ HUYHƠI THỞ(một dạng «hợp tác» với tưởng uẩn để «cưỡng bách»), thì làm cho nhịp tim bất đồng và căng thẳng hệ thần kinh». -Bằng chứng là có một số thiền sinh, vì cố gắng dùng THIỀN để theo dõi «đếm không lộn hơi thở»…nhất là khi chống lại buồn ngủ, («thụy miên, hôn trầm», -nói theo ngôn ngữ nhà thiền !), thì họ gián tiếp rơi vào «khổ hạnh», làm cho «căng thẳng cân não», và sau đó có thể bị bệnh mất ngủ trầm trọng, «nguy hiểm» !
–Đúng ra, HƠI THỞ vốn là «dụng cụ cần thiết» để rèn luyện KHÍ CÔNG, một lãnh vực văn hóa ngoài đạo Phật, thuộc về thân thể vật chất…nhiều hơn là có hiệu lực thanh lọc tinh thần. -Nếu theo KHÍ CÔNG, hơi thở điều hòa có thể là «cách giải nhiệt», làm cho cơ năng ngũ tạng tươi mát, -thì theo Phật giáo «cảm giác bình an» mới là «pháp giải nhiệt» cho thần năng (bao gồm tâm và vật) đạt tới thanh tịnh ý thức. (=Yếu tố GIÁC NGỘ).
*Cả 2 đều có mục đích «tương tác cải thiện», nhưng trên 2 phương diện khác nhau (là tâm hay là vật). -Đặc biệt…định hướng chính của đạo Phật là kiện toàn cả thể xác lẫn tinh thần, để không những làm cho thể xác khỏe mạnh, mà còn làm cho phát quang tinh thần, hầu tiến hóa ! -Đó là điều chúng ta cần biết, để không lầm lẫn phẩm cách !
<>Quay lại thiền học TỨ NIỆM XỨ (catu-saṭipaṭṭhāna), khi thiền sinh thuần thục trong NIỆM THÂN và NIỆM THỌ ở «đối tượng thứ 8», tức là «nghĩ đến», «cảm giác», và «định vị» được TOÀN THÂN (sampajañña sabbakāya), thì một số trở ngại xác thịt (vật chất) có thể được hóa giải. -Nhưng THIỀN QUẢ ấy thuộc về một lãnh vực chuyên biệt, sẽ được trình bày thật cẩn thận sau nầy, trong giai đoạn đã thuần thục. -Hiện tại, thiền sinh chỉ cần «vô tư xác tín» (franc conviction) suốt thời gian trải qua những kinh nghiệm ban đầu (=căn bản) mà thôi. -Vì «đốt giai đoạn» trong bất cứ trường hợp nào, cũng đều phát sinh do lòng tham (muốn sớm thấy kết quả) ! -Đó là dục vọng ! Khó đạt thanh tịnh (upasamā) !
-Và ở trình độ nền tảng, HƠI THỞ (ānāpāna) vốn chỉ là «vận hành» của TOÀN THÂN, chứ chưa phải là «đề mục cốt lõi của thiền» !
*Nghĩa là, khi thuần thục thì suốt các thời thực hành, thiền sinh sẽ tự cảm thấy «toàn thân hít», «toàn thân thở», «toàn thân đi», «toàn thân đứng», «toàn thân ăn», «toàn thân uống», «toàn thân nằm», «toàn thân ngồi», «toàn thân thấy», «toàn thân nghe», «toàn thân ngửi», «toàn thân nếm», «toàn thân sờ», và «toàn thân nghĩ»…xuyên qua 5 giác quan hướng ngoại…và 1 giác quan hướng nội…nhằm vô tư hạ thấp cái ngã một cách thanh tịnh !
*Nghĩa là, thiền sinh không dùng chủ từ «tôi» nữa, (mà thay vào là «toàn thân» để«cái ngã»trở thành chẳng quan trọng !-Đó là buông bỏ ngã, -một chút kết quả của PHÁP HÀNH NIỆM XỨ, để đồng bộ chẳng vướng vào «lý thuyết vô ngã» một cách duy vật (=phủ nhận luật nghiệp quả tái sinh), -và chẳng trở thành đoạn kiến !
<>Vào thập niên 1970, Bác sĩ Herbert Benson (1935-2022), Giáo sư TIM HỌC thuộc Đại học Harvard đã quả quyết công bố (với nhiều đại diện các trường thiền) rằng, «pháp hành tứ niệm xứ của nhà Phật, có thể điều hòa nhịp tim, cải thiện hô hấp, cần ít dưỡng khí, và giảm thấp áp huyết». -Nghĩa là sau vài tuần lễ tập thiền, hầu hết bệnh nhân của bác sĩ Herbert Benson đã giảm «căng thẳng tuần hoàn» (=áp huyết), –tỷ lệ «hút máu về» (diastolique) và «bơm máu đi» (systolique) trong quả tim, từ 146/94 (=có dấu hiệu đáng ngại) đã xuống 137/89 (=bình thường) một cách khả quan. -Còn mức độ tiêu thụ dưỡng khí (oxygene) cũng hạ xuống từ 10% đến 20%, trong khi đó thì một người ngủ ngon khoảng 4 đến 5 giờ, sự giảm tiêu thụ dưỡng khí (oxygene) cũng chỉ giảm ở mức 8%.
*Quay qua việc nghiên cứu về phương pháp ổn định tâm thức, Giáo sư Herbert Benson xác nhận thêm rằng, «đó là kết quả tuyệt vời của THIỀN PHÁP». Theo ông, «tuy tiềm năng giải quyết căng thẳng trong thân thể con người vốn là tiềm lực tự nhiên của não bộ, làm tiết ra «ót-môn» (hormone), nhưng khi áp dụng THIỀN PHÁP thì khả năng ấy trở thành sự kỳ diệu». -Giáo sư Herbert Benson cũng nêu rõ, «cần phải hội đủ 4 điều kiện, gồm 1/nơi yên tĩnh (hợp vệ sinh), 2/thế ngồi thoải mái (không gò bó), 3/đối tượng thích hợp (chọn đúng 1 trong 40 đề mục thiền, gọi là «hữu duyên» với «giác quan thứ 6»), và 4/tính vô cầu (tức là không chủ ý sẽ nhận được sự khen ngợi).
-Ngoài ra, chúng ta cũng có thể bổ túc vào các tài liệu đã công bố của Giáo sư Herbert Benson, với những khảo sát về tập trung tinh thần, của nhiều cơ sở đại học khác trên thế giới, để ấn định bản sắc và ưu điểm của THIỀN. -Mục đích của chúng ta là giúp cho những người đang dùng thiền pháp làm nếp sống lành mạnh, mà họ chưa đủ điều kiện thu thập tài liệu xác chứng, để được an tâm tín nhiệm !
<>Vào năm 2008, lại có thêm một loạt nhiều khảo cứu của một số «sinh viên đại học» mệnh danh là các nhóm khảo cứu Oman và Sharpiro («Health College», Hoa kỳ), đã kết luận rằng, công phu hành thiền có một ảnh hưởng kỳ diệu, trong «vận hành của tế bào thần kinh», -nó có thể củng cố sức khỏe tinh thần và thể xác ! -Nghĩa là, KẾT QUẢ của HÀNH THIỀN sẽ giúp cho bộ óc con người làm việc tốt hơn, chẳng hạng như -nâng cao kiến thức đại học, -tập trung tinh thần dễ dàng, -có nhiều trí nhớ, -biểu lộ khả năng ứng phó nhanh, -độc lập làm chủ chính mình, -hòa đồng lẫn thông cảm với xung quanh, -và thường xuyên tự tin.
*Nhưng có một SỰ THẬT nếu bình tâm suy gẫm, thì ai cũng khách quan nhìn nhận rằng, xuyên qua thời gian khi «sức sáng tạo» (bắt nguồn từ trí tuệ) của con người, mà song hành với «óc tưởng tượng» (bắt nguồn từ lòng tham «tân tiến»), có thể sản xuất ra những máy móc tư động (robots intelligents) hay dụng cụ kỳ diệu, thay thế dễ dàng sinh hoạt nhân thể…thì ĐẠO ĐỨC cá nhân lẫn xã hội lại xuống dốc một cách báo động ! Tình trạng xuống cấp ấy, chắc chắn sẽ làm Ô NHIỄM nếp sống gọi là «TỐI TÂN» ! -Nghĩa là, càng hưởng thụ tiện nghi vật chất, thì phẩm cách con người càng suy đồi không tránh được ! -Hiện tượng đang có khá nhiều cá nhân và cộng đồng, chạy theo «kiểu văn minh vật dục» hưởng thụ méo mó, mất thăng bằng…là bởi thế !
*Đây cũng là lý do THIỀN HỌC (bhāvanā) cần phải được phổ biến đúng đắn (=bất vụ lợi qua hình thức «phát triển tâm thức một cách KHÔNG kinh doanh»), và nhất là phải được THỰC HÀNH trong tinh thần khoa học, để cải thiện nếp sống thực tại, cho nhân loại !
—————–
Tuệ Lạc - Paññanando 